جمال حسن دلآراى خويشتن تو ببينى * كمال سلطنت و كبرياى خويش تو دانى
نشان دوست ببينى دلا ز انفس و آفاق * اگر غبار نشانت به آب ديده نشانى
حسين « 1 » دامن همت ز گرد كون برافشان * هلا چه بستهء اين خاكدان برگذرانى
و الحدّ يشمل الظّاهر و الباطن منك : فإنّ الصّورة الباقية إذا زال عنها الرّوح المدبّر لها لم تبق إنسانا و لكن يقال فيها : إنّها صورة تشبّه صورة الإنسان ( تشبه صورة الانسان - معا ) فلا فرق بينها و بين صورة من خشب أو حجارة و لا ينطلق عليها اسم الإنسان إلّا بالمجاز لا بالحقيقة .
يعنى تعريف حدّى تو كه انسانى شامل ظاهر و باطن تست ، از براى آنكه تعريف تو حيوان ناطق است و حيوان كه جسم نامى حساس متحرك بالاراده است معرّف بدن است كه ظاهر تست ؛ و روح و نفس كه معبر به ناطق است باطن تو . و ترا به ظاهر و باطن انسان خوانند ، كه اگر روح كه مدبر صورت است زائل شود ، صورت باقيه را انسان نتوان گفت مگر به طريق استعاره يا مجاز به اعتبار ما كان ؛ و الّا تعريف حيوان و ناطق بر وى صادق نيست ، پس از روى صورت در ميان صورت انسانيّه و صورت خشبيّه و حجريّه جماديّه فرق نيست يعنى بيت :
صورت حقّى و حقّت جان بود * صورت بىجان كجا انسان بود
چون ز صورت درگذشتى جان توئى * قيد جان بگذاشتى جانان توئى
و صورة ( و صور - خ ) العالم لا يمكن زوال الحقّ عنها أصلا .
هامش
( 1 ) - مراد از حسين خود مترجم شرح فصوص قيصرى به فارسى اعنى عارف حسين خوارزمى صاحب همين اثر گرانقدر حاضر است كه به غلط به حسين بن منصور حلّاج نسبت داده شده است چنان كه در تعليقات گذشته مكرّر به عرض رساندهايم .