موجوده مىداند رتبهء خود را در عبادت و تسبيحش كه اعطا مىكند استعدادش و آن تنزيه هريكى است از اعيان ربّ خود را برحسب استعدادش از نقائص لازمه مر عين او را ؛ و مىداند كه رتبهء عبادتش متأخّر است از صلاة ربّ او . چه اگر صلاة و رحمت وجوديه نبودى و اخراج نكردى اعيان را از ظلمات عدم به سوى وجود ، و از ظلمات ضلال به سوى نور هدايت ، هيچ احدى از ايشان مصلّى نبودى و به عبادت قيام ننمودى .
فما من شىء إلّا و هو يسبّح به حمد ربّه الحليم الغفور . و لذلك لا نفقه تسبيح ( لا يفقه تسبيح - خ ) العالم على التّفصيل واحدا واحدا .
پس نيست هيچچيزى كه تسبيح نگويد ربّ حليم خود را كه تعجيل نمىكند در عقوبات و عفو مىكند بسيارى را از سيّئات و پروردگار غفور خويش را كه ستر مىكند ذنوب ذوات را ، و از براى محبوبين عين آن ذنوب را حسنات مىسازد ؛ و از براى آنكه هر چيزى را تسبيحى است خاص و ما قادر نيستيم على الاطلاق بر تفاصيل و اسرار وجود . پس تسبيح همه عالم را يكانيكان نمىدانيم .
و ثمّة ( و ثم - خ ) مرتبة يعود الضّمير على العبد المسبّح فيها فى قوله
وَ إِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
أى به حمد ذلك الشّىء . فالضّمير الّذى فى قوله
بِحَمْدِهِ
يعود على الشّىء أى بالثّناء الّذى يكون عليه .
و اينجا مرتبهايست كه ضمير
بِحَمْدِهِ
در آيت
وَ إِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
در آن مرتبه راجع به عبد باشد ، يعنى تسبيح مىگويد به ثنائى كه بر وى است . يعنى همچنانكه هر چيز تسبيح مىگويد ربّ مطلق را و به حمد او قيام مىنمايد همچنين در مرتبهء ديگر نفس خود را تسبيح مىگويد و ثناء مىخواند ؛ و تنزيه او مر نفسش را تنزيه پروردگار اوست « 1 » و حمد او مر نفسش را عين حمد
هامش
( 1 ) - عبارت قيصرى بدين صورت است : « فتنزيهه لربّه تنزيه لنفسه ، و حمده له حمد لنفسه » . يعنى تنزيه او مر پروردگارش را تنزيه نفس اوست ، و حمد او مر پروردگارش را حمد رب اوست .