ربّ او از براى آنكه هويّت احديّت چنان كه ظاهر است به مرتبهء الهيّت و معبود كلّ است ؛ و همچنين ظاهر است در مراتب كونيّه . پس اگر چيزى از اكوان تسبيح نفس خويش گويد تسبيح هويّت ظاهره بر صورت خويش گفته باشد ، لاجرم او هم مسبح باشد و هم مسبّح و هم حامد باشد و هم محمود .
كما قلنا فى المعتقد أنّه أنّما يثنى على الإله الّذى فى معتقده و ربط ( و يربط - خ ) به نفسه . و ما كان من عمل ( من عمله - خ ) فهو راجع إليه ، فما أثنى إلّا على نفسه ، فإنّه من مدح الصّنعة فإنّما مدح الصّانع بلا شكّ ، فإنّ حسنها و عدم حسنها راجع إلى صانعها . و إله المعتقد مصنوع للناظر فيه ، فهو صنعته : فثناؤه على ما أعتقده ثناؤه على نفسه .
تشبيه كرد ثناى اشيا را بر انفس خويش به ثناء بر چيزى كه مجعول اوست ، يعنى انسان ثنا مىگويد مر الهى را كه در معتقد او إله است و در حقيقت مجعول و مصنوع اوست و او جاعل و صانع آن ، از آنكه إله منحصر نمىشود به تعيّن خاص و مقيّد نمىگردد به قيد معيّن . پس هر ثنائى كه حق را مىگويد آن ثناء بر نفس اوست و در حقيقت ثناى نفس او همان ثناى حقّ است از آنكه ثناء بر صنعت ثناى صانع اوست از آنكه حسن و عدم حسن صنعت راجع است به صانع .
و لهذا يذمّ معتقد غيره ، و لو أنصف لم يكن له ذلك .
يعنى از براى اينكه بنده حق را تعيين مىكند در آنچه ادراك كرده است مذمّت مىكند آنچه را غير او تعيين كرده است و معتقد خود را محمود مىداند و معتقد ديگرى را مذموم ؛ و اگر صاحب انصاف بودى مذمّت معتقد ديگرى نكردى چه آن ديگرى نيز مثل اوست .
إلّا أنّ صاحب هذا المعبود الخاصّ جاهل بلا شكّ ( لا شكّ - خ ) فى ذلك لاعتراضه على غيره فيما اعتقده فى اللّه .
اما اين قدر هست كه صاحب اين معبود خاص بىشك جاهل است از آنكه اعتراض مىكند بر غير خود در آنچه حقّ را اعتقاد كرده است و اگر دانستى كه
شرح فصوص الحكم ( تحقيق حسن حسن زاده آملى ) ( فارسى ) — صفحة 1117
مساهمون: حسين بن حسن خوارزمي
ص١١١٧