و باطن است از لوازم و عوارض چون تأثير و تأثّر و فيض و استفاضه در علوم و غير اين ؛ و اينجا از براى آن
إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ *
گفت كه عقل اعطاى تقيّد مىكند و تقييد يا در ظاهر باشد و آن اجسام است و لواحقش ؛ يا در باطن بود و آن مجرّدات است و توابعش . يعنى اگر شما از اهل عقل و ارباب قيديد بدانيد كه حق آنست كه او را ظهور است به ظاهر و باطن و جميع صور مقيّده .
فالجواب الأوّل جواب الموقنين و هم أهل الكشف و الوجود . فقال لهم
إِنْ كُنْتُمْ مُوقِنِينَ
أى أهل كشف و وجود ، فقد أعلمتكم بما تيقّنتموه فى شهودكم و وجودكم .
پس جواب اول جواب اهل ايقان است كه ايشان اهل كشف و وجودند ، لاجرم ايشان را مىگويد كه اگر از اهل كشف و وجود باشيد اعلام كردم شما را به آنچه در شهود و وجود نزد شما متيقّن است ، چه آنچه در ذات او تركيب نيست از او به جنس و فصل جواب دادن ممكن نباشد . پس آنچه من شما را بدان جواب دادم جواب ارباب عرفان و اصحاب يقين و عيان است . و در اينجا اعلام و تنبيه است بر آنكه حق سبحانه و تعالى مطلق است از هر قيد و حدّ ؛ و داخل نيست در تحت جنس و متميّز نيست به فصل ، از براى استغراق مر كلّ را چاره نيست از عدول به بيان حقيقت ربوبيّت به طريق اضافت به كلّ كه او جلّ شأنه و عمّ سلطانه پروردگاريست كه ربوبيّت او شامل عالم ارواح عاليه و اجسام سافله است و آنچه در ميان اين دو باشد از تعيّنات و نسب و اضافات ؛ يعنى اوست ظاهر به ربوبيّتش مر كلّ را و باطن به هويّتش در كلّ . چه او عين عالمين است در شهود و وجود و هم به طريق اضافت به بعض كه
رَبُّكُمْ وَ رَبُّ آبائِكُمُ الْأَوَّلِينَ
.
فإن لم تكونوا من هذا الصّنف ، فقد أجبتكم فى الجواب الثّانى إن كنتم أهل عقل و تقييد و حصرتم الحقّ فيما تعطيه أدلّة عقولكم فظهر موسى بالوجهين ليعلم فرعون فضله و صدقه .
و اگر از اين صنف نباشيد شما را جواب دادم در جواب ثانى اگر از اهل عقل