اختبار حتّى يرى جوابه مع دعواه الرّسالة عن ربّه - و قد علم فرعون مرتبة المرسلين فى العلم - فيستدلّ بجوابه على صدق دعواه .
يعنى سؤال فرعون از ماهيت الهيت بدين قول كه
ما رَبُّ الْعالَمِينَ
از روى نادانى نبود بلكه از سر آزمايش بود تا جواب موسى را بيند كه با وجود دعوى رسالت از پروردگار خويش در جواب از سؤال ماهيّت چه مىگويد . و فرعون چون مرتبهء مرسلين را در علم باللّه مىدانست خواست كه استدلال كند به جواب موسى بر صدق دعوايش .
و سأل سؤال إيهام من أجل الحاضرين حتّى يعرّفهم من حيث لا يشعرون بما شعر هو فى نفسه فى سؤاله .
و سؤال كرد فرعون سؤال موهم از براى حاضران چه ايشان را در وهم انداخت كه خداى را غير وجود ماهيّتى هست كه مدعى نبوّت را واجب است تعريف آن به طريق حدّ حقيقى . پس به لفظ « ما » كه موضوع است از براى طلب ماهيّت شىء سؤال كرد تا بر آن وجهى كه از روى خديعت ( از روى حدّ به چه - خ ) در سؤال خود درج كرده است حاضران از روى عدم معرفت باللّه اطلاع يابند و جواب مطابق را منتظر باشند و آن وجه اينست كه هر چيزى را از حقيقتى كه آن چيز بدان حقيقت آن چيز است چاره نيست . پس حاضران را به سؤال
ما رَبُّ الْعالَمِينَ
؟ درين وهم انداخت كه جواب به حدّى خواهد بود كه مشتمل باشد بر جنس و فصل ، چه حاضران ارباب نظر و اهل عقل بودند و معتاد گشته بدانستن اشياء به حدودش ؛ و فرعون عارف بود و مىدانست كه حقيقت حقّ ممكن نيست كه مركّب باشد از جنس و فصل ، و لكن از جهت تسلط شيطان بر وى اظهار انانيّت كرد . « 1 »
هامش
( 1 ) - عبارت قيصرى اين است : « فأوهم الحاضرين بقوله :« ما رَبُّ الْعالَمِينَ »انّ جوابه حينئذ هو الحد المشتمل على الجنس و الفصل لأن الحاضرين كانوا ارباب نظر و عقل و معتادين أن يعلموا الأشياء بحدودها ، و هو كان عارفا يعلم أن حقيقة الحق لا يمكن أن تكون مركبة من الجنس و الفصل و لكنه تسلّط عليه الشيطان فأظهر الأنانية » ( ط 1 - ص 461 ) .