در قنديه ( ص 1 ) فقط ذكر « صومعهء محمد بن واسع » است كه به نزديك همان دروازهء آهنين سمرقند واقع است .
احمد بن محمود معين الفقراء ( قرن 9 ) بكل منكر وجود مزارى از صحابه و تابعين در بخاراست و مىگويد : « اگر چه فتح بخارا در زمان صحابه و تابعين رض بوده است ، اما مرقد مطهر هيچ يك از صحابه و تابعين بيقين و تعيين در بخارا مقرر نيست و بنقل صحيح ثابت نشده است » ( تاريخ ملازاده / 16 ) .
ص 9 س 1 . خواجهء بزرگ -
عنوان « خواجه » براى اكثر و اغلب مشايخ خواجگان و نقشبندى به كار رفته است . چون : خواجه يوسف همدانى ، خواجه احمد يسوى ، خواجه حسن انداقى ، خواجه عبد الخالق غجدوانى ، خواجه اولياء كبير ، خواجه عارف ريوگرى ، خواجه محمود انجير فغنوى ، خواجه على رامتينى ، خواجه محمد باباى سماسى ، خواجه بهاء الدين نقشبند ، خواجه محمد پارسا . . .
« خواجهء بزرگ » ابتدا عنوانى بود براى خواجه عبد الخالق غجدوانى ( مانند همين موضع از رسالهء قدسيه و مقامات ريوگرى ، فرهنگ ايران زمين 2 / 6 ، 9 ) .
ولى سپس عنوان « خواجهء بزرگ » را براى خواجه بهاء الدين نقشبند به كار بردند .
و بطور اطلاق « خواجهء بزرگ » عنوان او شد ( رك : نفحات الانس / 392 ، 398 ، 399 . تكملهء نفحات / 14 ، 19 . رشحات / 26 ، 57 ، 59 ، 61 ، 64 ، 67 ، 77 ، 235 ، 280 ، 328 . انيس الطالبين ورق
a
48 . مكتوبات امام ربانى 1 / 38 ) . مگر آنكه قرينهيى صارفه در كلام باشد ( مانند متن ) .
خواجه عبد الخالق را جز « خواجهء بزرگ » با عنوان « خواجهء كلان » نيز مىخواندهاند ( مهماننامهء بخارا / 61 . مقامات ريوگرى ، فرهنگ ايران زمين 2 / 7 ) .
توضيحا علاوه مىكنم كه « خواجهء كلان » همچنين شهرت خواجه محمد اكبر فرزند خواجه سعد الدين كاشغرى بوده است . و او را خواجهء كلان مىخواندهاند در مقابل برادرش خواجه محمد اصغر كه به خواجهء خرد معروف بوده است . و اين خواجهء كلان از مريدان عبيد اللّه احرار بوده و در 12 جمادىالآخرهء 914 درگذشته است ( رك : رشحات / 132 ) .
خلاصه « خواجهء بزرگ » در آثار نقشبندى براى دو كس به كار رفته است :
يكى خواجه عبد الخالق غجدوانى و ديگر خواجه بهاء الدين نقشبند .