توحيد قائم بذاته موصوف بصفاته .
باز گفت فهم سماع آن باشد كه به حال شنوند نه به علم . و ايثار ايثار آن باشد كه مر كسى ديگر را بر خويشتن ايثار كند تا فضل ايثار مر آن كس را باشد نه او را . و سرعت وجد ، آن باشد كه سر وى فارغ نباشد از آن چيزى كه وجد انگيزد و سر وى پر نباشد از آن چيزى كه باز دارد او را از سماع زواجر حق .
يعنى سرعت وجد را دو معنى مىنهد .
باز گفت : كشف خواطر آن باشد كه هر چيزى كه بر سر وى بگذرد آن را بكاود و بجويد ، هر چه مر حق را باشد متابعت كند و هر چه مر حق را نباشد به جاى ماند .
و كثرت اسفار از بهر اعتبار كردن را تا اندر آفاق و اقطار بگردد و بنگرد و از آنجا عبرت بردارد كما قال اللّه تعالى :
« قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ »
« 1 » . و قال :
« أَ وَ لَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ »
« 2 » گفت اندر اين زمين برويد به روشنايى معرفت نه به تاريكى نكرت .
و مر قطع اسباب را و رياضت نفس را و ترك اكتساب از بهر آن است تا از نفس توكل طلب كنند و ادخار را بر خويشتن حرام دارند و مر موافقت حال خود را حرام دارند نه آن كه اندر علم واجب است . و يكى از اهل صفه بمرد و اندر مرقع وى دينارى بيافتند و مر مصطفى را صلى اللّه عليه و سلم خبر دادند فرمود كه او را يكى داغ كنند . و ديگرى بمرد و دو دينار بهشت ، فرمود عليه السلام كيتان فى النار .
هامش
( 1 ) - سورهء 29 عنكبوت آيهء 20 . در متن خلاصه بر اثر خطاى كاتب آن نسخه ، آيه به صورت : اولم يسيروا فى الارض فينظروا آمده بود كه به صورت صحيح در آورده شد
( 2 ) - سورهء 30 روم آيهء 9