دل او را تنگ و سخت گرداند .
و گفت هر كسى از ايشان يعنى كافر و مؤمن ممنوع نيست از ضد آن چه اختيار كرده است و مجبر نيست بدانچه كسب كرده است ، از بهر آن واجب گشت حجت حق تعالى بر ايشان ، و راست گشت وعدهء خداى تعالى بر ايشان و جاى كافران دوزخ است بدانچه كسب كردند
« وَ ما ظَلَمْناهُمْ
« 1 »
وَ لكِنْ كانُوا هُمُ الظَّالِمِينَ »
« 2 » خداى تعالى بر ايشان ستم نكرد و لكن ايشان بر خود ستم كردند و قال يفعل اللّه ما يشاء خداى تعالى بكند آن چه خواهد و قال اللّه :
« لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَ هُمْ يُسْئَلُونَ »
« 3 » كسى را بر وى سؤال نباشد به هر چه كند و مر او را بر ايشان سؤال باشد .
و گفت ابن الفرغانى كه هيچ خاطر نيست و هيچ حركت ظاهر نيست مگر به امر . و اين امر تكوين خواست نه امر تكليف و چون گويندش بباشد و خواست مفعول به كار نيايد . خلق او را است به امر يعنى خلق مر او را گشتند بدان كه امر كرد كه بباشيد و امر مر او را است به خلق يعنى امر آفريدن او را است وى تواند چيزها هست كردن به امر كن ، و آفريدن صفت وى است ، جز وى آفريدگار نيست . دست باز نداشت بدين دو حرف ، يعنى بدين كه گفت الا له الخلق و الامر ، چون گفت خلق مرا است و امر مرا است هر دو به خود مضاف كرد نماند هيچ فاعل عاقل را اندر دنيا و آخرت كه گويند خلق مرا است يا امر مرا است و كس را نرسد كه گويد : لى ، يا بى ، يا الى .
هامش
( 1 ) - در متن خلاصه به جاى ظلمناهم قيد شده ظلمهم اللّه كه خطاى كاتب است زيرا اگر ظلمهم اللّه باشد بقيهء آيهء بدين صورت نخواهد بود ( رجوع شود به سورهء 16 نحل آيهء 35 و سورهء 3 آل عمران آيهء 113 ) به علاوه در متن عربى التعرف ص 49 و شرح تعرف ص 207 نيز : ظلمناهم قيد شده است .
( 2 ) - سورهء 43 زخرف آيهء 76
( 3 ) - سورهء 21 - انبياء آيهء 23