كند . و سود او آن است كه به خداى مشغول شود و هرچه كند از براى خداى كند . و زيان او آن است كه به خلق مشغول شود و هر كار كه كند از براى خلق كند .
و گفت : از جمله بىعقلى بنىآدم آن است كه ميل او سوى غفلت است ، و همه آن كند و آن خواهد كه زيان دين او در آن است ؛ و او از غايت غفلت ، نه خبر از سود دارد نه از زيان .
و گفت : آنكه حق تعالى و تقدس در چند آيت ، ياد مىكند و مىفرمايد : «
وَ لكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ
و لكن اكثر الناس لا يعقلون » آن است كه به اندك روزى كه عمر اوست مىبيند كه مادر و پدر و فرزند و برادر و يار و رفيق و خويش و پيوند و بزرگ و كوچك از عقب يكديگر از اين عالم فانى جمله درگذشتند و روى در عالم باقى نهادند و اسباب و معلومات ايشان كه به چند زحمت و مشقت در عين جهالت و غفلت حاصل كرده بودند و اميد بسيار در آن داشته بودند چگونه رها كردند و رفتند و ديگران آن را چگونه به تاراج دادند و خوردند ، و اين جمله مىبينند و هيچ اعتبار نمىگيرند . ديگر بىعقلى او آن است كه اگر او را مرضى روى نمايد قول طبيب جهود باور دارد و هر دارو كه از آن تلختر نباشد به قول او بخورد تا شفا يابد ، مادام كه تب يكروزهء او كفّارات گناه يكساله اوست ، و چند مرضهاى خطرناك كه باطن اوست ، همچون دوستى دنيا - كه سر همهء گناهان است - و خشم و غضب و كينه و حسد و غيبت و بهتان و دروغ و ظلم و فساد و شرك و نفاق ، كه موجب بدبختى دنيا و آخرت است ، و دواى اين جمله ، حق تعالى در قرآن قديم ياد فرموده است و آن را به عمل نمىآورد تا از اين رنجها خلاص يابد . ديگر از بىعقلى او آن است كه حق تعالى مىفرمايد كه هر نفقهاى كه از براى من كنى و هر خير و صدقه كه از براى من بدهى ، هر يكى عوض ده ، بازدهم . و اگر خواهم ، هر يكى كه بدهى عوض آن هفتصد بازدهم . و اگر خواهم ، چندان عوض بازدهم كه شمار آن نتوان كرد . كما قال اللّه تعالى :
« مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ، كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَ اللَّهُ يُضاعِفُ لِمَنْ يَشاءُ وَ اللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ »
( بقره : 261 ) و اين جمله مىشنود و اعتبار نمىكند و هيچ كار به اين معامله ندارد . و اگر درويشى يا صالحى پيش او رود و از وى سؤال