كرده شده افتاده ، محروم بوده . پس بايد كه دايم خايف باشد و در حق مىگريزد و از مكر و استدراج او پناه با او مىدهد 60 . و تا از ظلمت خانهء قالب بيرون نرود با وجود آنكه اين روشنايى حاصل شده باشد ، ايمن نباشد ؛ از آنكه مبادا كه ناگاه به باد لاابالى اين روشنايى را فرونشاند . و منشأ اين باد از هوا خيزد ، دايم بايد كه به نفى هوا مشغول باشد تا جنت مأواى او شود و از اين خوف خلاص يابد . كقوله تعالى :
وَ أَمَّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَ نَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوى فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوى
. [ 79 / 40 ]
245 - شرط سيم دوام 61 روزه است . بر خلوتى واجب است كه تقليل طعام كند . و چون تقليل خواهد كردن ، اولى آن باشد كه به روزه مقرون گرداند تا با وجود فايدهء تقليل ، ثواب روزه نيز حاصل آيد .
246 - و تقليل بايد كه بر حد وسط بود و از افراط و تفريط در همهء امور ، خاصه در تقليل طعام محترز باشد تا فايدهء خلوت ضايع نشود و بر سرى كه در لقمه تعبيه است اطلاع يابد . و در لقمه سرى است كه آن سر جز در وجود بنىآدم به ظهور نتواند آمدن . زنهار گمان مبر كه ثقل لقمه آن است كه از مخرجين بيرون مىافتد 62 از آنكه هر لقمه كه آدمى خورد آن را اول در معده طبخش مىكند تا به دو قسم منقسم مىشود : قسمى كه كثيف است از مخرجين 63 بيرون مىافتد . و قسمى كه لطيف است به جگر مىرود ، و باز در جگر طبخى ديگرش مىدهند تا به چهار قسم منقسم مىشود و اخلاط اربعه از آن حاصل مىآيد و بدل ما يتحلل ايشان مىشود 64 . و اين اخلاط اربعه نيز هم ثقل است او نيز به هزار تعينى على سبيل التحلل از شخص دور مىافتد . اما از خلط خون ، خونى لطيف كه به رهگذر عروق سعرى از جگر به دل صنوبرى شكل كه در جانب چپ بدن انسان مودع است ، مىرسد و منشأ روح حيوانى مىشود و از آنجا بخارى متصاعد مىگردد و قواى خمسه را كه در دماغ مخزون است ، غذا مىدهد ، و از آنجا روى به دل دل - كه دل حقيقى آن است و انسان از حيواناتى ديگر به سبب آن دل ممتاز ، بلكه مؤمن به بركت آن دل از كافرى كه بهسبب رين ، حقيقت آن دل در وى نمانده و به مرتبهء حيوانات افتاده و