يكى از مباحثى كه در آثار نسفى به تفصيل بيان شده و اهميت فراوانى دارد ، تبيين آرا و ديدگاههاى اهل وحدت و حقيقت ، دربارهء وجود است . در هستىشناسى يكى از افقهايى كه آدمى بر روى خود گشوده و به آن نظر دوخته ، آن است كه به رغم تضادها و رنگهاى مختلف ، كه در عالم وجود خودنمايى مىكند ، هستى را پيكرى واحد برمىشمارد . اين انديشه كه با يكى از اشكال « وحدت وجود » شباهت پيدا مىكند ، به تفاوت و در شكلهاى مختلف ، بين متفكران بشرى از جمله حكماى يونان ، هند ، ايران پيش از اسلام و نوافلاطونيان راه يافت و تعابير مختلفى از آن ارائه شد . مثلا اعتقاد به حلول و اتحاد كه شكل افراطى و انحرافى اين نظريه به شمار مىرود ، از اركان مهم فلسفى و مذهبى هندوان محسوب مىگردد 8 .
از قرن سوم هجرى در اقوال و سخنان عارفانى چون بايزيد ، حلاج ، جنيد ، شبلى ، ابو الحسن خرقانى ، خواجه عبد اللّه انصارى ، محمد و احمد غزالى و عين القضاة شواهدى وجود دارد كه آشنايى عارفان مسلمان را با ديدگاههايى كه وحدت شهود ، وحدت موجود و وحدت وجود ناميده مىشود ، نشان مىدهد 9 . از قرن ششم به بعد ، اين انديشه كه پيش از آن ، شكل منسجم و منظمى نداشت ، بيشتر مورد توجه قرار گرفت و سرانجام توسط ابن عربى نظم و رونق خاص يافت . وى با اعتقاد راسخ و پرشور اين اصل را از مبانى و بنيانهاى مهم و اساسى مشرب فلسفى و عرفانى خويش قرار داد و به شرح و بسط آن پرداخت . وى چنان پايههاى اين انديشه را استوار كرد كه بعد از او در بين حكما و عرفا كمتر كسى يافت مىشود كه از تأثير عميق و نافذ وى دور باشد 10 . اين موضوع كه با عنوان وحدت وجود آوازه پيدا كرده ، يك نظريهء واحد نيست بلكه ديدگاههاى مختلف و گاه متقابلى است كه ، براى تبيين آنها بين حكما و عرفا ، اصطلاحهاى ديگرى نيز به كار مىرود از جمله :
كثرت وجود و موجود ، وحدت وجود و كثرت موجود ، كثرت در وحدت و وحدت در كثرت ، وحدت وجود و موجود و وحدت شهود . 11 »
نسفى از عارفانى است كه به وحدت وجود پرداخته و بعد از ابن عربى براى شرح و بسط آن بسيار كوشيده است . هرچند او از انديشهها و افكار ابن عربى تأثير بسيار گرفته اما در طرح و تفسير آن از خود استقلال فكرى و خلاقيّت نشان داده است ، و به آرا و نظرهايى كه در قرن ششم و هفتم و پيش از آن رايج بوده ، توجه و
بيان التنزيل ( فارسى ) — صفحة 53
مساهمون: عزيز الدين النسفي
ص٥٣