هادى ، مهدى ، دانا ، بالغ ، كامل ، مكمّل ، امام ، خليفه ، قطب ، صاحب زمان ، جام جهاننما ، آئينهء گيتىنماى ، ترياق بزرگ ، اكسير اعظم ، عيسى ، خضر و سليمان . از ديدگاه نسفى انسان كامل دل عالم است و عالم بيش از يك دل ندارد .
به همين سبب در هر زمان بيش از يك انسان كامل وجود ندارد . نسفى غير از انسان كامل ، اصطلاح ديگرى مطرح مىسازد و آن را تشريح مىكند ؛ انسان كامل آزاد يا حرّ .
كامل آزاد كسى است كه علاوه بر آن چهار ويژگى كه در آغاز گفته شد در ترك و عزلت و قناعت و خمول نيز به كمال برسد . نسفى تصاويرى دقيق و تازه از سيماى انسان كامل ترسيم مىكند كه ديدگاههاى او در بخش جهانبينى نسفى ص 73 به بعد در همين كتاب ، تحليل گرديده است .
شرح
( 74 ) ص 205 ، س 13 : جام جهاننماى :
در متون عرفانى بيشتر از اين تركيب ارادهء قلب عارف كامل يا روح و نفس مىشود اما در بيان التنزيل و ديگر آثار نسفى جام جهاننما تعبيرى از انسان كامل است زيرا وى مانند بسيارى از حكما و عرفا انسان كامل را عالم صغير مىداند كه تمام اركان و قالب عالم كبير را در خود جاى داده است . ( نگ : انسان كامل ، ص 5 )
( 75 ) ص 208 س 10 : ايمان علم است و ولايت هم علم است . . . :
اين موضوع در كشف الحقائق نيز با همين عبارتها تشريح شده است . ( نگ : كشف الحقائق ، ص 81 )
( 76 ) ص 210 ، س 5 : عالم به مثابت مشكات است و . . . :
نسفى اين موضوع را در كشف الحقائق در باب معاد مطرح ساخته است . ( نگ : كشف الحقائق ، ص 193 - 195 )
( 77 ) ص 213 س 1 : چراغ مرد دزد را مدد گردد .
مضمون شعر حكيم سنايى غزنوى است :مكن در جسم و جان منزل كه اين دون است و آن و الا * قدم زين هر دو بيرون نه ، نه اينجا باش و نه آنجا . . .
چو علم آموختى از حرص ، آنگه ترس ، كاندر شب * چو دزدى با چراغ آيد گزيدهتر برد كالا( ديوان سنايى ، ص 51 )
( 78 ) ص 214 ، س 7 - 8 : علمى كه به نبى مخصوص است علم است به خواص اشياء و . . . : در باب نبى و