سرنوشت انسان بعد از مرگ ( معاد )
معاد و مسايلى كه به آن مربوط مىگردد از جمله : قيامت ، بهشت ، دوزخ ، عذاب ، راحت و . . . به تفصيل و مشبع ، از ديدگاههاى مختلف در آثار نسفى تجزيه و تحليل شده و ابعاد مختلف آن تشريح گرديده است . تبيين ديدگاههاى اهل شريعت ، اهل حكمت ، اهل وحدت و اهل تناسخ در آثار نسفى مجموعهاى از آراى متفاوت و متنوع را در اين زمينه گرد آورده است . تشريح سرنوشت انسان بعد از مرگ يا به تعبير ديگر ، عاقبت نفس انسانى بعد از جدايى از قالب ، سرآغاز اين مبحث است .
نظر اهل شريعت دربارهء سرنوشت نفس و روح انسان بعد از مفارقت از قالب ، اينگونه بازگو شده كه ارواح مؤمنان را به مقام سعدا و ارواح كافران را به مقام اشقيا مىبرند و اهل عصيان بعد از چشيدن عذاب به قدر معصيتشان ، به بهشت مىروند و جسم نيز به خاك بازمىگردد و در قيامت اجزاى اين قالب را جمع مىكنند و روح هركس را به قالب او درمىآورند و به حساب او رسيدگى مىكنند . معاد اهل ايمان ، بهشت و معاد اهل كفر ، دوزخ است و درآمدن به بهشت و دوزخ ، به فضل و عدل خدا و حضور در بهشت و دوزخ ، جزاى اعتقاد است . مطالبى كه نسفى در اعتقاد اهل شريعت بيان كرده ، بسيار شبيه مباحثى است كه نجم الدين رازى در مرصاد العباد مطرح ساخته است و گويى چكيدهء آن محسوب مىشود 1 .
او در تبيين ديدگاههاى اهل حكمت دربارهء معاد سخت تحت تأثير آراى ابن سينا در رساله اضحويه است و از آثار ناصر خسرو نيز در اين باب بىبهره نيست 2 . او شرح مىدهد كه : از ديدگاه حكما نفس ناطقه پيش از پيوستن به قالب ، بالفعل