ذوق و تهذيب باطن است و بدين جهت در شمار رسوم بسيار مهم خانقاه بوده و آداب دقيق داشته و مشايخ بدان اهتمام مىورزيدهاند و سماع سخن موزون را به آواز خوش مباح شمردهاند و ابو حامد غزالى كه خود از فقهاء بزرگ شافعيانست درينباره بتفصيل بحث كرده و گفته است كه آواز خوش از نعم الهى است خواه از حنجرهء انسان و خواه از حنجرهء مرغان و خواه از آلات صناعى كه دستكار بشر است خارج شود و از روى نص و قياس وجهى براى حرمت آن متصور نيست مگر در مواردى كه منجر بفساد گردد كه در آن صورت روا نخواهد بود و آن امريست عارضى كه مرتبط به آواز نيست و بهر صورت سماع قرآن به آواز خوش و اشعارى كه طبع را بسوى خدا و اخلاق نيك و اعمال برّ در هيجان آرد ممدوح و مستحسن است و صحابه و تابعين و عدهيى از ائمهء اسلام برين عقيده بودهاند و بنابراين اعتبار بمسموع است تا چه شنوند .
مصنّف نيز قائل بتفصيل شده و با ظرافتى شاعرانه فتوى و نظر فقيهانهء خود را بدينگونه بيان كرده است كه : ناموزون باطلست و موزون حقست و اين سخن در ابتدا قرع سمع مىكند زيرا كسانى كه سماع را ناروا داشتهاند به كراهت استماع شعر و سخن موزون و يا سماع نغمات كه صوت موزون است تمسك نمودهاند و گفتهء مصنف در بادى امر خلاف آن را به نظر مىآورد بدين جهت موزون را تفسير كرده و گفته است :
موزون يعنى سختن ( ظ : سخته ) به اندازه و ناموزون از گزافه - و اين مطلب را ممكنست راجع به سخن بدانيم يعنى سخن سنجيده و موافق حقيقت يا سخن گزاف و مبالغهآميز چنان كه از غزالى نقل كرديم و ممكنست كه آن را صفت مستمع تصور كنيم كه بنا بر آن موزون سخنى خواهد بود كه موافق حال و درجهء مستمع باشد و يا آنكه مستمع قادر بفهم اشارات و تنزيل آنها بر احوال خود باشد كه به گفتهء غزالى مباح است .
« ناموزون » كلامى خواهد بود كه مناسب حال شنونده نباشد يا مستمع نتوانسته باشد اشارات آن را دريابد و بر حال خود منطبق سازد كه به گفتهء غزالى در آن حالت سماع مباح نيست و به همين معنى ناظر است گفتهء ذو النون مصرى : وارد حقّ يزعج القلوب
معارف ( مجموعه مواعظ وسخنان ) ( فارسى ) — صفحة 215
مساهمون: سلطان العلماء بهاء الدين محمد بلخى ( بهاء ولد )
ص٢١٥