نگرد « 1 » كه ميل اين كس به چيست ؟ اگر بيند كه ميل اين كس « 2 » به طاعتهاست از روى عجب و ريا درآيد و اگر بيند كه ميلش به جوانمردى است از راه جوانمردى به فسادكارى كشد « 3 » و اگر بيند كه ميلش به نگاه داشتن « 4 » مال است به بخيلى اندر كشدش و اگر بيند كه ميلش به خويشتنداريست به كبرش دركشد « 5 » و اگر بيند كه ميلش به آميختن است به مداهنت و چاپلوسى در « 6 » كشدش و مانند اين . از بهر آنكه كسى « 7 » كه ميلش به طاعتها بود « 8 » ابليس را دشوار بود « 9 » به معصيتها بردن . هم از راه طاعت به فتنه افكندش ، پس بنده را شناخت اين احوال ببايد و چون شناخت ، اندخسيدن به مولى عزّ و جلّ « 10 » تا به « 11 » مرگ ببايد . قال تعالى : « 12 »
« إِنَّ الشَّيْطانَ [ b 37 ] لَكُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا »
[ فاطر / 6 ] . گفت : اين ديو « 13 » شما را دشمن است « 14 » به دشمنى گيريدش . « 15 » چه بزرگان چنين گفتهاند كه هركه از ابليس ترسانتر از آن « 16 » نيست كه وى را با سگ گزنده « 17 » در يك خانهء تاريك كنند . دليل آن است كه وى اسير ابليس « 18 » گشته است و ليكن خبر ندارد .
و گفته بوديم كه شكّ از نفس خيزد و چون شكّ چيره شود دل به دوستى دنيا گرايد و به مخلوقان پيوندد « 19 » و به حيلهها و راندن شهوتها مشغول شود . و تأويل اين سخن « 20 » كه رسول - صلّى اللّه عليه و سلم - گفت : « حبّ الدّنيا رأس كلّ خطيئة » يعنى دوستى دنيا سر همهء خطاهاست . معنى آن است - و اللّه اعلم - كه تا نفس چيره نگردد بر دل شك قوىّ نشود ، دوستى دنيا پديد نيايد و چون نفس چيره گشت ، « 21 » خطر بود كه همهء معاصى پديد آيد ، چه همهء معاصى از نفس خيزد .
و تأويل اين « 22 » خبر كه رسول - عليه السّلام - « 23 » گفت : « 24 » « الخمر امّ الخبائث » . شراب « 25 » مادر همه پليديهاست . معنى آن است - و اللّه اعلم - كه شراب « 26 » خاصّ غذاى نفس است
هامش
( 1 ) . + تا بيند .
( 2 ) . ميلش .
( 3 ) . دركشد .
( 4 ) . داشت .
( 5 ) . به كبر اندر كشدش .
( 6 ) . اندر .
( 7 ) . + را .
( 8 ) . است .
( 9 ) . + وى را .
( 10 ) . تعالى .
( 11 ) . روز .
( 12 ) . از آنكه مولى تعالى چنين مىگويد در قرآن مجيد قوله تعالى .
( 13 ) . يعنى اين شيطان مر .
( 14 ) . + پس .
( 15 ) . گيرندش .
( 16 ) . از آن ترسانتر .
( 17 ) . گزان .
( 18 ) . شيطان .
( 19 ) . « پيوندد » ندارد .
( 20 ) . خبر .
( 21 ) . گردد .
( 22 ) . « اين » ندارد .
( 23 ) . صلى اللّه عليه و سلّم .
( 24 ) . فرمود .
( 25 ) . يعنى خمر .
( 26 ) . خمر .