يكى باطن ؛ آنچه ظاهر است ، آن است كه در آن حال كه نماز خواهى كردن « 1 » يا روزه خواهى داشتن « 2 » [
b
9 ] يا خريد و فروخت خواهى كردن « 3 » در حال معلوم بايد كردن تا بدانى كه نماز چگونه بايد كردن تا موافق شريعت آيد و روزه چگونه بايد داشتن « 4 » و خريد و فروخت چگونه بايد كردن تا موافق شريعت آيد .
و ديگر علم حال از روى ظاهر آن بود كه معاملت با خلق بدانى كردن كه از رسول - عليه السّلام - « 5 » فرمان است كه « أنزلوا النّاس على قدر منازلهم » . گفت هركسى « 6 » را به جاى وى بداريد . پس ببايد دانستن كه با مهتر معاملت چگونه « 7 » بايد كردن و با كهتر چگونه ؟ « 8 » چه « 9 » خواجه حكيم - رحمة اللّه عليه - « 10 » گفته است كه هروقتى كه كهتر را به جاى مهتر داشتى ، تخم فضولى در سرش كاشتى و هروقتى كه مهتر را به جاى كهتر داشتى ، تخم عداوت در دل وى كاشتى و چون هركسى را به جاى وى داشتى ، تخم ديانت در سر خود كاشتى . پس ببايد دانست كه مهتر كدام بود و كهتر كدام تا معاملت بدانى كردن . يكى مهتر بود از روى علم و يكى مهتر بود از روى عقل و كس بود كه از روى علم مهتر بود و از روى عقل كهتر . چه خواجه حكيم - رحمة اللّه [
a
10 ] عليه - « 11 » گفته است : مهتران زمانهء ما به هنر « 12 » مهتراناند و به خرد « 13 » كهتران ، هرچند « 14 » مهتر مىشوند به بىخردى فروتر مىشوند . و آنكس كه از روى عقل مهتر مىشود علامتش آن بود كه بر تن خويش مهتر بود يعنى پادشاه بود بر خويشتن به وقت خشم و شهوت . و به وقت طمع و ترس « 15 » چاپلوسى نكند ، چه رسول - صلى اللّه عليه و سلم - گفته است : « ليس الملق من اخلاق المؤمن » . گفت : چاپلوسى از اخلاق مؤمنان نيست . و چاپلوسى آن بود كه از بهر طمع و ترس به دروغ بستايد و « 16 » هركسى را « 17 » زيادت از آن تواضع كند كه اندازهء وى بود .
و هر وقتى كه مرد با علم « 18 » بود و به عقل ناقص ، « 19 » آن علم وى سبب هلاك وى بود ،
هامش
( 1 ) . نماز مىگذارى .
( 2 ) . روزى مىدارى .
( 3 ) . + اگر علم اين حال پيش معلوم نكرده .
( 4 ) . داشت .
( 5 ) . صلى اللّه عليه و سلّم .
( 6 ) . كس .
( 7 ) . چگونه معاملت .
( 8 ) . + معاملت بايد كردن .
( 9 ) . به جاى « چه » ، و .
( 10 ) . رحمه اللّه تعالى .
( 11 ) . « رحمة اللّه عليه » ندارد .
( 12 ) . بهتر .
( 13 ) . تن - خود .
( 14 ) . در حاشيه : + به هنر .
( 15 ) . + كه از بهر طمع و ترس .
( 16 ) . « و » ندارد .
( 17 ) . + و .
( 18 ) . در حاشيه : + تمام .
( 19 ) . + بود .