محسن مؤمن بود نه كافر ، و در اين سخن بسيار است ميان ما و ميان ايشان ، كه جاى ديگر بايد آموختن . و لكن يك شبهت ياد كنيم ، و آن آنست كه چنين گفتند كه روا نباشد كه فزايه بيش از مايه باشد .
چون بهشت بود اصل ثواب محال باشد كه فزايه بهتر از بهشت بود ، و از بهر اين شبهت را مر زيادت را تأويل نهادند .
گروهى از ايشان چنين گفتند كه حسنى بهشت است و زيادت درجات وى . و گروهى [ 101 الف ] چنين گفتند كه [ حسنى ] آن مقدار است كه مدت عمل بنده است ، و زيادت تأييد نعيم است .
و گروهى چنين گفتند كه حسنى مكافات عمل بنده است يكى به يكى ، و زيادت آن نه ديگر است ، چنان كه خداى عز و جلّ گفت :
« مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها »
.
و نزديك ما زيادت جز ديدار خداى تعالى نيست ، از بهر آنكه هروقتى كه آن كسى كه كتاب از آسمان نزديك وى آمد ، تأويل گفت مر كتاب خداى را عز و جلّ ديگران را اندر آنجا تكلف كردن و از خويشتن تأويل نهادن و از تأويل وى اعراض كردن جز خذلان نباشد . و اين چون حال ابليس باشد تا چون ورا سجده فرمودند نص به يكسو نهاد و به تأويل مشغول گشت .
اكنون جواب آن سخن كه چنين گفتند روا نبود كه فزايه بهتر از مايه بود بر آن وجه كه گفتند جواب آن است كه ماه رمضان ما را از خداى تعالى نعمت است و قرآن همه نعمت است ، و خداى عز و جلّ چنين ياد كرد :
شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ .
چون اندر شهر رمضان بهتر از رمضان دهد روا بود كه اندر بهشت بهتر از بهشت دهد .
ظاهرتر از اين آن است كه اندر دنيا معرفت بداد بهتر از همه دنيا ، چرا روا نبود كه اندر بهشت ديدار دهد بهتر از بهشت ؟ !
و اما آن ديگر سخنان كه ياد كردند اندر زيادت مدت ، آن نيز محال است ، از بهر آنكه نزديك ما ديدار مكافات عمل نيست ، و لكن محض فضل است همچنان چون اندر دنيا توفيق ايمان و معرفت دادن مكافات عمل نيست محض فضل است ، و لكن دوام مدت اندر بهشت زيادت باشد بر مقدار وجوب عمل ، بايد كه دوام دوزخ زيادت بود بر