درك نخواهد نمود و از لذّت فهميدن حديث : « أنا و علىّ أبوا هذه الامّة » [ 40 ] محظوظ نمىشود .
انبيا و اوليا احاديث را به اقتضاى فهم سائل و ملاحظهء وقت به الفاظ مختلفه فرمودند و در معنى ، مجموع آن الفاظ يكى بود . هركس به قدر ذوق و فهم خودش چيزى دريافت نمود كه دخل به آن چيزى كه ديگرى فهميده بود نداشت . عجب اين است كه از آن الفاظ هركه هرچه فهميده بود ، درست فهميده بود ، به اقتضاى فطرت و طينت همان شخص بود ؛ نبينى كه سباع و بهايم و حشرات الأرض جميعا از نهرى آب مىخورند ، با وصف اينكه حقيقت آب واحد است ، در مذاق و مزاج هريك از آنها احداث فوايد و اثر مخصوصى مىنمايد كه دخل به ديگرى ندارد .
ديگر اينكه سبب كلّى اختلاف احاديث فهم سائل است ؛ و هريك از انبيا و اوليا اصحابى چند داشتند كه صاحب سرّ آنها بودند . اسرار غيبى و صنايع لاريبى را كه عامّهء خلق ظرفيت آنها را نداشتند و محرم اسرار نبودند ، در وقت و موقع به خواصّ اصحاب مىفرمودند و آنها را نهى مىكردند از ابراز در نزد خلايق . زيرا كه فهم آنها قاصر است ؛ ادراك مطالب عاليه نمىكنند ؛ سبب هلاكت و مرارت مىشود ؛ ناچار در اخفاى اسرار كوشيدند ؛ نگفتند مگر به اهل ؛ و به احتياط اينكه مبادا به دست نااهل بيفتد ، از تحرير هم احتياط و اجتناب كردند ؛ در مجلّدات ضماير رجال خاصّ محفوظ و مكنون ماند ؛ و به همين جهت فرمودند : « خذ العلم من أفواه الرجال » [ 41 ] مقصود از « علم » علم مبدأ و معاد و منظور از « رجال » مردان راه طريقتاند ؛ و به همين ملاحظه ، شريعت و طريقت و حقيقت در اسلام
هادى المضلين ( در علم كلام ) ( فارسى ) — صفحة 65
مساهمون: ملا هادي السبزواري
ص٦٥