و أمّا الثّاني فلأنّ العقل يصل إلى كنه المعقول و الحسّ لا يدرك إلّا ما يتعلّق بظواهر الأجسام « 1 » .
پس هرگاه كمالات عقليّه اكثر باشد و ادراكات عقل اشد ، لذّت عقليّه لا محاله اتم باشد .
و أمّا الألم العقلي : فهو أن يحصل للجوهر العاقل ضدّ هذا الكمال و يدرك حصول ذلك الضّد من حيث هو ضدّ . و چون حال لذّت عقلى معلوم كردى نسبتش با لذّت حسّى ، دانستى ، قياس حال ألم عقلى و نسبتش با ألم حسى نيز معلوم توانى كرد .
و اينكه بعضى از علما را در بعضى از اوقات و يا در اكثر اوقات التذاذى از ادراكات عقليّه حاصل نشود و يا كمتر حاصل شود ؛ و همچنين جهّال را تألّمى از جهالات حاصل نشود و يا حاصل شود و به غايت شديد نباشد ، بنابر اشتغال به شواغل حسيّه و علايق بدنيّه است و به قدر رفض شواغل و نفص آثار علايق و رجوع و انفراد به مدركات عقليّه و حالات نفسيّه در بعضى از احيان تفاوت در شدّت و ضعف التذاذات عقليّه و ابتهاجات روحانيّه غايت ظهور دارد . و همچنين احوال جهالات و اضداد كمالات هنگام پرداختن نفس جاهله به خويش و انفراد به ذات خود ظاهر تواند شد . و از اين احوال متفرقه قياس حال هنگام تجرّد و قطع علاقه بدنيّه به يك بارگى و فرض تماميّت لذّت عقليّه نظر به نفس عالمه و همچنين پرداختن به خود بالكلّيّه و منقطع شدن به جهالات حاصله و انقطاع حبل چاره و تدبير در تلافى ما فات و تدارك اوقات نسبت به نفس جاهله توان نمود .
و چون حقيقت لذّت و ألم معلوم شد ، بدان كه ثواب ، عبارت از ملذّى است كه خداى تعالى ، وعده كرده باشد ايصال آن را به بنده در جزاى اطاعت
هامش
( 1 ) شرحى الإشارات : 2 / 98 .