[ خوف از غلظت عمر ]
و بحث ششم آنكه : بيعت جمعى ممكن است كه به واسطهء خوف از غلظت عمر باشد . آيا نمىبينى كه سعد با آنكه اعظم قوم خود بلكه كل انصار بود به حسب جاه و اعتبار ، عمر اندك قوت مهاجر و ضعف انصار را كه مشاهده كرد به او به چه قسم شدت و غلظت كرد « 1 » ؟
[ بيعت نكردن جمعى همچون سلمان ]
و بحث هفتم : امتناع از بيعت كه ظاهر شد از سلمان و ابو ذر و طلحه و زبير و عباس و ابو سفيان و غير ايشان دلالت بر دو چيز مىكند :
يكى : علم ايشان به عدم استحقاق ابو بكر مر خلافت را .
و ديگرى آنكه : بيعت جماعت يا از براى جلب نفع يا دفع ضرر بوده خواه آن ضرر احتمال رسيدن بعض مكاره باشد بعد از استقلال خليفه يا مستولى شدن شخصى كه مستولى شدن او را نخواهند ، يا به اعتبار بعض شبهات كه به اكثر عوام و اوساط ناس راه دارد .
و ظاهر اين است كه بيعت اكثر عوام از اين ثابت باشد نه به واسطهء علم ايشان به استحقاق به آنچه در سقيفه جارى شد .
و اگر امتناع سلمان و غير آن به اعتبار علم به بطلان و عدم استحقاق نبود امتناع كردن ايشان وجه نداشت به واسطهء آنكه دلائلى كه متمسك به آن شده بودند در استحقاق ابو بكر مر امامت را منتشر بود در السنهء مردم به حيثيّتى كه
هامش
( 1 ) . سفينة النجاة : 119 - 121 .