پس هر كس بعض از اين صفات را واجد و فاقد بعض ديگر مىباشد ايمانش رجحان دارد بر ايمان آن كسى كه فاقد الصّفات مىباشد .
و اما ايمان تمام ايمان كسى است كه واجد تمام صفات حميده و اخلاق پسنديده باشد .
پس اسلام عبارت است در درجهء اول از ايمان كه قول صرف و اقرار بوحدانيّت خداوند متعال و نبوّت خاتم الأنبياء صلّى اللّه عليه و آله و سلّم باشد ولى حقيقت دين و ايمان در قلب او داخل نگرديده چنانچه رسول أكرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بفرقهاى از امت فرمود يا معشر من اسلم بلسانه و لم يخلص الايمان بقلبه « 1 » .
بديهى است بين اسلام و ايمان فرق آشكارا مىباشد ولى ما مأمور ببواطن اشخاص نيستيم و در شب گذشته هم نگفتيم كه بايد مسلمين را جدا كرد دوئيت و جدائى و تفرقه بين آنها انداخت فقط گفتيم علامت مؤمن عمل او مىباشد ولى ما حق تفتيش در اعمال مسلمين نداريم و لكن ناچاريم علائم ايمان را بيان كنيم تا آنهائى كه غافلند در پى عمل بروند از ظاهر به باطن و از صورت بمعنى رفته حقيقت ايمان را بارز نمايند و بدانند نجات آخرت فقط به عمل است زيرا در حديث وارد است كه فرمود الايمان هو الاقرار باللسان و العقد بالجنان و العمل بالاركان « 2 » .
پس اقرار به زبان و عقيده بقلب مقدمه است براى عمل پس اگر مسلمانى باشد گوينده لا إله الّا اللّه محمّد رسول اللّه و متظاهر به صورت اسلام ولى تارك واجبات و عامل منهيّات ما او را مؤمن نميدانيم هر چند در ظاهر او را طرد نمينمائيم بلكه با او معاشرت اسلامى مينمائيم .
ولى ميدانم در آخرت كه اين دنياى دنى مقدّمهء آن عالم است براى چنين آدمى راه نجات مسدود است مگر صاحب عمل خالص صالح باشد كما آنكه صريحا در سورة العصر فرمايد
وَ الْعَصْرِ إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا
هامش
( 1 ) اى جماعتى كه اسلام آوردهايد به زبان خود ولى خالص نگرديده ايمان در قلب شما .
( 2 ) ايمان ( داراى سه ركن است ) اقرار به زبان و عقيده بقلب و عمل بأركان .