فصل سوّم در طريق معرفت صدق نبىّ نيز در دعوى نبوّت
بدان كه طريق معرفت صدق دعوى نبوّت ، منحصر است در ظهور معجزه . و معجزه امرى است خارق عادت كه مطابق دعوى باشد . و لا بدّ است كه بيان كنيم معنى خرق عادت را بر حيثيّتى كه ممتاز شود از امورى كه مانند باشد به خرق عادت ، و خرق عادت نباشد ؛ مثل سحر و شعبده و « طلسمات » و « نيرنجات » و امثال آنها .
پس گوئيم : هر چه حادث شود از حوادث ، خواه وجود و خواه عدم ، لا محاله او را سببى باشد از اسباب . چه خداى تعالى مصلحت در اين ديده كه خلق اشياء به اسباب كند . و اين معنى - اعنى خلق كردن اشياء را به اسباب - عادة الله گويند . و اسبابى كه خداى تعالى به جهت حدوث حوادث در اين عالم تقدير كرده ، بر سه گونه است : اسباب ارضيّهء تنها ، و اسباب سماويّهء تنها ، و مركّب از اسباب ارضيه و سماويّه . و اسباب ارضيه منحصر است در كيفيّات بسيطه و طبايع مركّبه از عنصريّات . و اسباب سماويّه كه عادت شده تأثيرش در اين عالم منحصر است در حركات و اوضاع كواكب و افلاك . و اسباب مركّبه ، مركّب باشد از اين دو قسم . مثل آنكه گويند دوايى را مثلا اگر در فلان ساعت تناول كنند ، فلان اثر كند و الّا نكند . پس هر چه حادث شود در اين عالم به سببى از اقسام ثلاثه ، هرآينه واقع بر مجراى عادت باشد . و اگر بدون سببى از اسباب مذكوره حادث شود هرآينه بيرون از مجراى عادت باشد . و عادت آن منخرق شود .
خرق عادت عبارت از اين باشد . مثلا شقّ قمر ، معلوم است بالضرورة كه بيكى از اقسام اسباب مذكوره نتواند بود ، پس خرق عادت باشد . و همچنين مجيء شجره ، به سببى از اسباب عاديه نمىتواند بود . چه اسباب عاديهء حركت منحصر است در اراده و طبيعت و قسر . و شجره بالضروره عادم اراده است . و حركت طبيعيّه يا به