در بعضى دلها اثر كند كه آثارش به ظاهر سرايت كند .
بدان كه به دلايل عقلى ثابت شده و آيات و احاديث بسيار دلالت بر آن نموده كه خداى تعالى روح و بدن آدمى را ، مثال هم آفريده و مطابق يكديگر گردانيده چنانچه هر حالتى كه اوّل در دل و روح - كه مراد از هر دو در اينجا يك چيز است - به هم رسد ، مثل فرح و غم و كبر و خشوع و خوف و محبّت و عداوت و غير اينها ، آثار آنها در بدن ظاهر شود ، به حيثيتى كه هر كه او را بيند ، داند كه در دل چه دارد ، همچنين هر حركت و سكونى و قول و فعلى كه از قوى و اعضاى بدن ظاهر شود ، از خير و شرّ و طاعت و معصيت ، مثل آن اثرى در روح حاصل گردد ، به حيثيتى كه چون فرشتگان در عالم ارواح آن روح را ببينند ، دانند كه آن شخص در اين عالم چه مىكند و در چه كار است .
و افعال خير و طاعت خدا ، از جنس عالم بهشت و ملائكه است كه تمام از پرتو نور الهى و شعاع آفتاب جمال آن معدن نعمت و رحمت نامتناهى است . و اعمال شرّ و معصيت هم از جنس طينت دوزخ و شيطان است كه تمام ظلمت و عذاب و خباثت بىحدّ و بىحساب [ است ] . پس هر چند كسى در اين عالم كارهاى خوب بيشتر كند و خصوصا كه مداومت نمايد ، اثرهاى خوب بيشتر در روح به هم رسد و به نور خدا نورانى و روشن شود ، و هر چند نور و صفاى روح بيشتر باشد به خداى تعالى نزديكتر باشد و درجهء مرتبهاش در بهشت بالاتر باشد . مثل ماه و ستاره كه نور هر كدام بيشتر باشد ، گويند به آفتاب نزديكتر است ؛ و معنى قرب خدا اين است و الّا خدا را مكان و جايى نيست تا كسى نزديك او تواند شد .
و هر چند در دنيا كارهاى بد و معصيت ، بلكه كارهاى لغو و بىفايده اگر چه گناه هم نباشد ، بيشتر كند روحش تاريكتر و سياهتر و نجاستش بيشتر و از خداى تعالى دور تر و از بهشت و اهل بهشت بيگانهتر و به دوزخ و شيطان كه سر كرده و پيشواى ايشان است نزديكتر و به ايشان شبيهتر شود . چنان كه هرگاه كسى متابعت و پيروى
رسائل فارسى ( فارسى ) — صفحة 203
مساهمون: حسن بن عبد الرزاق لاهيجى
ص٢٠٣