قيام كردند و جمعى از متكلّمين زبردست فطحى و خواهر فارس بن حاتم بن ماهويهء قزوينى از اصحاب امام دهم كه بواسطهء اظهار غلوّ و فساد امام او را لعن و طرد كرده و جعفر بر خلاف بتبرئه و تزكيهء او پرداخته بود « 1 » دور جعفر را گرفتند و اسباب تقويت او و زحمت شيعيان اثنى عشرى گرديدند . در عصر بروز اين هنگامه كه از عهد معتمد خليفه تا زمان مقتدر طول كشيد و در آن مدّت فرقهء اماميّه از هر طرف معرض آزار و تعرّض قرار گرفتند خاندان امامى نوبختى همه وقت بواسطهء داشتن املاك و ثروت و اعتبار شخصى و مقامات علمى و ادارى در بغداد نفوذ كلّى داشتند ، و چشم اميد فرقهء مزبور در ردّ مخالفين و دفاع از خود بايشان بود رياست آل نوبخت و هدايت طايفهء اماميّه را در يك قسمت از اين عصر متكلم و شاعر و اديب معروف ابو سهل اسماعيل بن على نوبختى داشت .
ابو سهل كه جزء عمدهء زندگانى خود را در تحصيل علم كلام و احتجاج و مناظره با مخالفين فرقهء اماميّه گذرانده و مردى زيرك و فهيم بود البتّه نميتوانست در چنان موقع پرخطرى ساكت بنشيند و از مسألهء امامت كه خود صورت كامل آن را بر طبق اصول مذهبى اماميّه مدوّن كرده بود دفاع نكند و در حالى كه هر كس در خصوص « غيبت » رأيى از خود اظهار ميداشت و باعث تشتّت جمعيّت طايفهء اثنى عشريّه ميشد عقيدهايرا كه حقّ ميدانست ظاهر ننمايد . تشتّت اماميّه در اين عصر در موضوع امامت و غيبت تا آن حدّ رسيده بود كه حتّى در تعداد شمار ائمّه نيز بين ايشان موافقت نبود . جماعتى باستناد حديثى كه سليم بن قيس هلالى « 2 » از اصحاب حضرت علىّ بن ابى طالب روايت كرده بود ائمّه را سيزده ميشمردند و از روى همين حديث ابو نصر هبة اللّه بن محمّد كاتب از رجال ايّام غيبت صغرى و از معاصرين ابو القاسم حسين بن روح نوبختى كه ذكرش بيايد زيد بن علىّ بن حسين بانى فرقهء زيديّه را هم در شمار ائمّه آورده بود « 3 » حسين بن منصور حلّاج صوفى معروف كه به دوازده امام بيشتر عقيده
هامش
( 1 ) - فرق الشيعه ص 82 و كمال الدين ص 34 .
( 2 ) - براى شرح حال او كه راوى اولين كتاب شيعه است رجوع كنيد به الفهرست ص 219 و كتب رجال معتبر .
( 3 ) - رجال نجاشى ص 308 .