كردهاند پس بديهى است در چنين امرى كه يكى از مصاديق ابن بيت سعدى :
« بزرگان در اين ره فرس راندهاند * به « لا احصي » از تك فرو ماندهاند »
مىباشد حال مثل نگارنده چه خواهد بود زيرا معلوم است كه :
آنجا كه عقاب پر بريزد * از پشّهء لاغرى چه خيزد
با وجود اين رشتهء سخن را بدست مىگيرم شايد بفضل الهى به جائى برسيم و بر فرض اينكه خدا نخواسته بسر منزل مقصود نرسيم اين فايده حاصل خواهد شد كه مطالبى كه در اين باب در موارد مختلفه ياد شده در اينجا جمع شود و ممكن است از ضمّ آنها به يكديگر و جمع آنها در يك جا براى اهل تتبّع و تحقيق فتح بابى شده و اشكال اين مطلب بدان وسيله بر طرف شود پس از خدا يارى مىجوئيم و ميگوئيم :
ميرزا محمّد صادق بن محمّد صالح آزادانى اصفهانى در كتاب « شاهد صادق » در فصل هفتاد و نهم از باب سوم ضمن ذكر سنوات وفيات معاريف و بزرگان كه از سال اوّل هجرت تا تاريخ هزار و چهل و دوم سال بسال ضبط كرده نسبت بسال پانصد و چهلم چنين گفته است « 1 » : « 540 - ابو الفتوح خزاعى درگذشت » .
ليكن اين تاريخ وفات معارض با سه تاريخ اجازه است كه در كتب ياد شده است :
1 - آنكه استاد محترم « 2 » جناب آقاى سعيد نفيسى تحت عنوان « ملاحظاتى چند دربارهء تفسير فارسى ابو الفتوح رازى » كه در مجلّهء مهر ( ص 977 - 979 شمارهء 10 سال 4 ) نقل كرده است و نصّ عبارت ايشان اين است :
« نكتهء مهمتر آنست كه آقاى محمّد قزوينى از صحيفهء 631 تا 638 خاتمة الطّبع مجلّد پنجم تفسير ابو الفتوح بحث مفصّلى كرده كه تاريخ تأليف كتاب را
هامش
( 1 ) - از ص 25 شمارهء ششم سال دوم مجلهء يادگار نقل شد و ترجمهء مؤلف كتاب « شاهد صادق » نيز بطور مبسوط چنان كه شايد و بايد در ص 19 - 21 شمارهء چهارم همين مجله ياد شده است هر كه طالب باشد رجوع كند .
( 2 ) - چون موقع نوشتن مقدّمهء جلاء الاذهان آن مرحوم زنده بودند از اين روى بلفظ « محترم » تعبير شده است نه بلفظ مرحوم ؛ رحمه اللّه تعالى .