گفت و گوى در ميان قوم افتاد و با يكديگر غدر كردند و از يكديگر بازپراكندند . و گروهى به خانومان خويش بازرفتند و در آن بازرفتن گروهى از ياران على جمله شدند و گفتند على بر اين حكم حكمين چرا رضا داد و از حكم خداى چرا اعراض كرد ، بدين كه او كرد كافر گشت و ما را با او حرب بايد كرد ، تا ديگر باره مسلمان شود و از اين گناه توبه كند يا او را بكشيم . بر اين سخن ايستادند و آن مذهب آن روز پديد آمد و آن چند تن كه ابتدا اين سخن كرده بودند قاعدهء اين مذهب بنهادند و خلق را بدين مذهب دعوت مىكردند و علامت و شعار ميان ايشان اين بود : « لا حكم الّا للّه » تا قوى گشتند و سه چهار هزار تن در اين بيعت جمله شدند و على را خبر دادند و على آن قوم را كه مقدّمتر بودند بخواند و نصيحت كرد و پند داد ، هيچ فايده نداشت و به قول او كار نكردند . آنگاه « 1 » گفتند تا ما در لشكر مىباشيم ما را مقصودى حاصل نيايد ، صواب آنست كه ما جدا شويم تا كارى توانيم كردن ، پس از لشكر على جدا شدند و به نهروان جمع گشتند و فساد و غارت بر دست گرفتند و على رضى اللّه عنه صبر و احتمال مىكرد تا از حدّ بگذشت ، على رضى اللّه عنه برخاست و نزديك ايشان رفت و چند تن از معروفان و متكلّمان ايشان را بخواند و گفت :
پشت من به شما قوى بود و ياران من بوديد به چه حجّت اين عصيان آورديد ، ايشان گفتند :
ما ياران تو بوديم تا تو مسلمان بودى ، چون كافر گشتى ما از تو برگشتيم و اگر به گناه اعتراف آرى و توبه كنى و مسلمان شوى ما همچنان متابع تو باشيم و اگر نه با تو حرب كنيم ، يا ترا بكشيم يا همه كشته شويم . على رضى اللّه عنه گفت : من « 2 » چه گناه كردم ؟ گفتند : تو به حكم مخلوقات رضا دادى و از حكم خدا روى گردانيدى و خداى تعالى مىگويد :
« مَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ »
« 3 » . على رضى اللّه عنه گفت : آن روز حكمين ، من شما را گفتم كه زرق و غدر است كه ايشان مىكنند ، شما فرمان من نكرديد و به اكراه مرا و ياران مرا از حرب بازداشتيد ، اكنون از اين جهت با من چه مىگوئيد ؟ ايشان گفتند : بلى ما نيز آن روز كافر بوديم و خطا كرديم چنان كه تو كردى ، اكنون توبه كرديم و ديگر باره
هامش
( 1 ) - اصل : آن . متن تصحيح شادروان كسروى است . ( م . د . ) .
( 2 ) - در چاپى : اين .
( 3 ) - سورهء مائده 5 قسمتى از آيهء 44 . ( م . د . ) .