مذهب او .
المعتزله
قاعدهء مذهب ايشان بر آنست كه ايزد تعالى را قديم گويند به ذات خويش نه به صفات و فرق نهند ميان صفات ذات و صفات فعل و گويند صفات ذات چون علم است و قدرت كه نتوان گفت كه وقتى عالم بود و وقتى نبود و وقتى قادر بود و وقتى نبود ، اين صفت ذاتست .
اين اوصاف را و هر آنچه مانند اينست قديم گويند و صفات فعل را چون آفريدن و سخن گفتن و مانند اين گويند قديم نيست محدث است ، از بهر آنكه شايد گفت كه با موسى سخن گفت و با فرعون نگفت و وقتى گفت و وقتى نگفت و بدين سبب قرآن را مخلوق گويند و ديدار حقّ تعالى را منكرند و گويند ايزد تعالى نه بر آن صفت است كه او را به حواس در توان يافت و به چشم سر توان ديد ،
« لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ وَ هُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ »
« 1 » ، و عذاب گور را منكرند و سؤال منكر و نكير را ، گويند اين سؤال كسى راست كه او را حاجت باشد تا بداند كه اعتقاد اين كس چيست ، او خود عالم السّرّ و الخفيّات است او را به سؤال [ حاجت ] « 2 » نيايد و بهشت و دوزخ گويند هنوز نيافريده ، آن روز آفريند كه گفتست :
« يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ »
« 3 » و گويند ايزد تعالى معصيت قضا نكند و زنا و كفر و بهتان نيافريند ، بلكه اين فعل بندگانست تا استحقاق عقوبت به فعل ايشان باشد و استطاعت قبل الفعل گويند . و بنده را به كبيره گويند از حدّ ايمان بيرون آمد ، ليكن كافر نشد ، فاسق گشت و اين را « درجة بين المنزلين » گويند ، اگر توبه كند باز مؤمن شود و اگر توبه ناكرده بميرد در دوزخ جاودان بماند و هر كه اهل بهشت است دوزخ نبيند و هر كه در دوزخ باشد البتّه از آنجا بيرون نيايد بلكه تا ابد در دوزخ باشد . و سعادت و شقاوت ازلى نگويند بلكه در افعال بنده بسته گويند و در ياران پيغامبر صلوات اللّه عليه وقيعت نكنند ، امّا گروهى از ايشان به تفضيل على كرّم اللّه وجهه بر ديگران بگويند و ايشان هفت فرقهاند :
هامش
( 1 ) - سورهء انعام 6 قسمتى از آيهء 103 . ( م . د . ) .
( 2 ) - كلمهء داخل دو قلّاب افزودهء مرحوم اقبال است . ( م . د . ) .
( 3 ) - سورهء ابراهيم 14 قسمتى از آيهء 48 . ( م . د . ) .