صلوات اللّه عليه تا به قاب قوسين گويند و ديدار او ملكوت آسمان را حق بينند و قضا و قدر و نيكى و بدى به ارادت او بينند ، لكن فعل بنده با آن به استحقاق ثواب و عقاب باطل نگردد و گويند نيكى و بدى به ارادت ايزد تعالى است و بنده را در فعل اختيار ، و ايزد تعالى بر وفق اختيار هر يكى چنان كه به علم قديم مىدانست حالة الفعل خالق آن فعل « 1 » و اينست معنى آنكه القدر خيره و شرّه من اللّه ، و توفيق و خذلان بندگان در ازل گويند چنان كه ارادت بود و به دست بندگان جز طاعت و جهد چيزى نيست ، آن كس را كه مخذول است از ازل به خذلان او قلم رفته است و آن كس كه مقبول است قلم به قبول او در ازل رفته است و اينست قول ايزد تعالى :
« نَحْنُ قَسَمْنا بَيْنَهُمْ
« 2 » » و قول رسول صلوات اللّه عليه كه : « السّعيد من سعد فى بطن امّه و الشّقىّ من شقى فى بطن امّه » . و به لوح و قلم و به عرش و كرسى چنان كه ايزد تعالى گفته است مقرّند و گويند قلم به هر چه بود رفته است و در آن هيچ كمال و نقصان نخواهد بود و قضا دو است : يكى مبرم و يكى معلّق . و نماز به جماعت حق بينند و در اوصاف ايزد تعالى از تشبيه و تعطيل دور باشند و در اصحاب پيغامبر وقيعت نكنند و خلافت رسول اللّه مر أبو بكر صدّيق را رضى اللّه عنه گويند و او را بر اصحاب فرق نهند و پس از او عمر بن الخطّاب را رضى اللّه عنه و پس از او عثمان بن عفّان را رضى اللّه عنه و پس از او علىّ بن أبي طالب را كرّم اللّه وجهه و مهر ايشان در دل يكسان دارند . اينست اصول مذهب سنّت و جماعت .
اصحاب حديث
و ايشان پنج فرقهاند :
1 - الدّاوديّه ، اصحاب داود بن على الاصفهانى و ايشان را اصحاب ظواهر گويند از آنچه به ظاهر اخبار و آيات كار كنند و قياس را منكر باشند .
2 - الشّافعيّه « 3 » ، اصحاب امام عبد اللّه بن محمّد بن ادريس الشّافعى المطّلبى رضى اللّه
هامش
( 1 ) - اصل : حالة العقل خالق آن فعل ( ؟ ) . متن اصلاح شادروان كسروى است . ( م . د . ) .
( 2 ) - سورهء زخرف 43 قسمتى از آيهء 32 . ( م . د . ) .
( 3 ) - در چاپى : الشفعويه . ( امّا شادروان كسروى متن چاپى را درست مىداند ) .