خواندندى و قصّهء او به جايگاه خويش گفته آيد ان شاء اللّه تعالى « 1 » ، امّا اين دو نام به ايزد تعالى مخصوص است ، عزّ من قائل :
« قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ أَيًّا ما تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى »
« 2 » . مقصود از اين سخنها آنست كه نام « اللّه » در عرب مشهور و معروف بوده است و جز ايزد تعالى را بدان نام نخواندهاند و در اشعار جاهلى بگفتهاند و در ابتداء نامهها به روزگار جاهليّت « بسمك اللّهمّ » نبشتهاند ، چنان كه ما در اسلام
« بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ »
مىنويسيم . و در اخبار آمده است كه پيغامبر عليه السّلام چون اين آيت بيامد :
« قالَ ارْكَبُوا فِيها بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَ مُرْساها »
« 3 » بفرمود تا بر سر نامهها « بسم اللّه » مىنويسند . چون اين آيت آمد :
« قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ »
« 4 » بفرمود تا « بسم اللّه الرّحمن » نوشتن گرفتند و باز چون اين آيت آمد
« إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ وَ إِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ »
« 5 » بر اين بماند .
العجم و الفرس
پارسيان ايزد تعالى را « هرمزد » و « ايزد » و « يزدان » خواندهاند و به هستى صانع مقرّ بودهاند و آن گروه از ايشان آتش پرستيدهاند و مذهب ايشان در آتشپرستى همان بوده است كه مذهب بتپرستان عرب در بت ، چنان كه خداى تعالى از قول ايشان حكايت كرد :
« ما نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ زُلْفى »
« 6 » ، ما نپرستيديم بتان را الّا از بهر آنكه تا ما را به ايزد تعالى نزديك گردانند « 7 » و آتشپرستان را همين اعتقاد بوده است و هر كه در عجم ملك روزگار شده است و او را كارهاى بزرگ بر آمده ، در او چيزى ديدهاند كه آن را « فرّ ايزدى » خواندهاند و « يزد فره » خواندهاند و در تاريخ مقدّسى « 8 » آورده است كه در فارس آتشگاهيست كه آن را قديمتر دارند و در آنجا كتابيست كه زردشت بيرون آورده است به سه باب : « زند » و « پازند » و « اوستا » و ابتداى آن كتاب اين لفظهاست : « فى « 9 » گمان هى رستخيز هى به هستى هرمزد و امشاسپندان » . معنى اين لفظها آن است : بىگمان باش به روز
هامش
( 1 ) - رجوع شود به حواشى مرحوم اقبال . ( م . د . ) .
( 2 ) - سورهء اسرى 17 قسمتى از آيهء 110 . ( م . د . ) .
( 3 ) - سورهء هود 11 قسمتى از آيهء 41 . ( م . د . ) .
( 4 ) - سورهء اسرى 17 قسمتى از آيه 110 . ( م . د . ) .
( 5 ) - سورهء نمل 27 آيهء 30 . ( م . د . ) .
( 6 ) - سورهء زمر 39 قسمتى از آيهء 3 . ( م . د . ) .
( 7 ) - اصل : گرداند . متن اصلاح شادروان كسروى است زيرا فاعل فعل بتان و جمع است . ( م . د . ) .
( 8 ) - رجوع شود به حواشى مرحوم اقبال ( م . د . ) .
( 9 ) - ظاهرا : افى ، اپى ، ابى . ( م . د . ) .