باب اوّل در پيدا كردن آنكه در همهء روزگارها و به همهء اقليمها بيشتر خلق به صانع مقرّ بودهاند
ابتدا كنيم سخن در اين باب از قول ايزد تعالى كه در محكم كتاب خويش گويد :
« وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ
لَيَقُولُنَّ اللَّهُ »
« 1 » ، اگر بپرسى از ايشان كه آسمان و زمين كه آفريده است ، بگو [ يند ] « 2 » : اللّه آفريد كه قولها بر اين جملت است در تفسير و نزديك من آنست كه ناميست مخصوص به ايزد تعالى ، و اشتقاق از لغت گفتن تحقيق نيست . و نامهاى ايزد تعالى از دو گونه است : بعضى از اسامى مشترك است چنان كه اگر مخلوقى را بدان نام خوانند روا باشد چنان كه حكيم و عليم و مانند اين ، و بعضى خاصّ است به معنى ، نشايد هيچ مخلوقى را بدان نام خواندن ، چنان كه « خالق » و « بارى » و « مصوّر » كه به معنى اين نامها « 3 » ايزد تعالى را مخصوص است ، كه آفريننده و روزى دهنده و صورت كنندهء اوست و بدين اسامى هيچ مخلوقى را نشايد خواندن . و بعضى آن است كه خاصّ است به لفظ و آن لفظ « رحمن » و لفظ « اللّه » [ است ] « 4 » كه هم به ايزد تعالى مخصوص است و در عرب هيچ مخلوق را رحمن نخواندهاند الّا گروهى از بنى حنيفه كه مسيلمهء كذّاب « 5 » را رحمن اليمامه
هامش
( 1 ) - سورهء عنكبوت 29 قسمتى از آيه 61 . ( م . د . ) .
( 2 ) - كلمات داخل دو قلّاب از مرحوم اقبال است . ( م . د . ) .
( 3 ) - در چاپى : نامهاى .
( 4 ) - كلمات داخل دو قلّاب از مرحوم اقبال است . ( م . د . ) .
( 5 ) - رجوع شود به حواشى مرحوم اقبال . ( م . د . ) .