ص 23 - آراء الهند : مقصود از اين كتاب همان كتاب الهند ابو ريحان محمّد بن احمد بيرونى خوارزمى ( 362 تا 440 ) است كه آن را « تحقيق ماللهند من مقوله ، مقبولة فى العقل او مرذولة » ناميدهاند .
ساخائو مستشرق معروف متن عربى اين كتاب را در سال 1887 ميلادى طبع و به انگليسى نيز آن را در 1888 ترجمه نموده است .
اسم اين كتاب گويا همان « آراء الهند » است و آن را به اختصار « كتاب الهند » مىگويند و عبارت مفصّل فوق ظاهرا بيتى است از ارجوزهاى در تعريف و تشخيص موضوع كتاب ابو ريحان .
ص 23 - « پاتنجل » « 1 » : نام كتابيست از هندوان كه در دست است ، فقراتى كه ابو المعالى از آن كتاب به طريق اقتباس از آراء الهند ابو ريحان نقل كرده در صفحات 13 و 14 آراء الهند مندرجست و ابو ريحان اين كتاب را از سانسكريت به عربى ترجمه كرده بوده است .
ص 24 - مقصود از « گيتا » كتاب بغود گيتا
bhagavadgit
و از « بهارت » كتاب مهابرت
mahabharata
و از « سانك » كتاب شانكيا
sankhya
از كتب حكمتى و الهى هنود است و « باسديو » « 2 » ، يعنى
vasudava
و « ارجن » ، يعنى
arjuna
نام كتابى نيست چنان كه ابو المعالى تصوّر كرده ، بلكه نام دو متكلّمى است كه در كتاب « بغود گيتا » كه جزئى است از « مهابرت » با يكديگر مكالمه مىكنند . و اين عين عبارت ابو ريحان است در كتاب الهند ( صفحهء 14 ) : « فى كتاب گيتا و هو جزء من كتاب بهارث فيما جرى بين باسديو و بين ارجن . . . الخ » .
ص 24 - « اسفر » : در آراء الهند اين كلمه « ايشفر » طبع شده و مقصود از آن
isvara
است و عين عبارت ابو ريحان ( صفحهء 15 ) اين است : « و يسمّونه [ اى الخواص ] ايشفر اى المستغنى الجواد الّذى يعطى و لا يؤخذ » .
ص 25 - ابو عيسى ورّاق و كتاب او : غرض از اين كتاب همان كتاب « المقالات » است كه از مشهورترين كتب مسلمين در معرفت ملل و نحل بوده و مؤلف آن يعنى ابو عيسى
هامش
( 1 ) - در متن كتاب : باتنجل .
( 2 ) - باسديو در شعر عنصرى آمده است و نام بتى است . - تعليقات .