كه : لكلّ شىء آلة و عدّة و انّ آلة المؤمن العقل ، و لكلّ شىء مطيّته و مطيّة المرء عقله ، و لكلّ شىء دعامة و دعامة الدّين العقل ، و لكلّ شىء غاية و غاية العبادة العقل ، و لكلّ قوم راعى و راعى العابدين العقل ، و لكلّ تاجر بضاعة و بضاعة المجتهدين العقل ، و لكلّ اهل بيت قيّم و قيّم بيوت الصّدّيقين العقل ، و لكلّ خراب عمارة و عمارة الآخرة العقل ، و لكلّ امر عقب ينسب اليه فيذكر به و عقب الصّدّيقين الّذى ينسبون اليه و يذكرون به العقل » .
برين جمله ازين كونه كه كفته شذ هر كونه ادلّه و تعليلات ايراد مىكردند و بر آن اصرار مىنموذند . باذشاه اسلام خلّد ملكه فرموذ كه : عاقل كسى باشذ كه ازو جيزى صادر نشوذ كه او را در دين و دنيا زيان دارذ ، و عقلا جز در ميان مسلمانان نباشند .
بعضى از حاضران تقرير كردند كه هيج آدمى بىعقل نباشذ ، از هر طايفه كه بوذ ، جه هر يك از آدميان را به قدر نصيبى از عقل هست ، و در ميان ديكر طوايف عقلا مىباشند .
مثل اين گونه كه درين عصر از طايفهء [ 239 ] يهوديان ، مردى عالم و عاقل بوذ .
باذشاه اسلام خلّد ملكه ، از كمال كياست و فراست دانست كه سخن ايشان بر اصل نيست ، و تقريرات كه در آن باب از هر نوع مىكردند دليل بر او نمىآمذ .
و جون بندهء دولت در اثناء آن حكايت آنجا رسيذ و باذشاه اسلام خلّد ملكه رجوع آن بحث با بنده فرموذ ، از جماعتى كه بر سخن باذشاه كه از اولو الامرست ، اعتراض كرده بوذند ، و آن را منكر شذه ، و از آنج او تقرير فرموذه جيزى ديكر را اعلى و اشرف و اجود نهاذه متعجّب ماندم . جه در مقابلهء غير باذشاه نيز نتوان كفت كه جيزى از جيزى بهتر است الّا بطريق تفصيل . جه اين معنى بحسب كمّيّت و كيفيّت و زمان و مكان و اشخاص و طبيعت و غيره نكردذ .
در كمّيّت ، مثل آنكه ياقوت رمّانى فى نفس الامر از لعل آتشى بهتر است . لكن بنج مثقال لعل آتشى بلا كلام بهتر از نيمدانك ياقوت رمانى باشذ .
و در كيفيّت ، مثل آنكه زن صاحب حسن بهتر از زشت لكن زشت . بارسا بهتر از صاحب
اسئله و اجوبه رشيدى ( فارسى ) — صفحة 468
مساهمون: رشيد الدين فضل الله همدانى
ص٤٦٨