داء ضدّ و نقيض دواست .
لا جرم ممكن نبوذ كه هيج رنجى باشذ كه آن را دوائى آفريذه نشذه ، لكن از آن دوا ، بعضى آن باشذ كه مجرّب و معلوم شذه و اكثر آن معلوم نشذه ، جه آن نيز همجنان كه در احوال تب مطبّقه تقرير رفت ، در ازاء آن عظيم بسيار و متفاوت بوذ و هر جند همه ادويه باشذ كه تب مطبّقه را مفيد بوذ ، جنانكه هر تبى را از ان تب مطبّقه خاصّيّتى باشذ خاصّ بذو و هر جند همه تب مطبّقه باشذ . همجنين هر دوائى را خاصّيّتى باشذ مخصوص بذو . و مخصوص بتبى مطبّقه دون تب مطبّقهء ديكر ، خصوصا بحسب امر . جه اشخاص نيز متفاوت كردذ . و هر جند تب مطبّقه يك نوع است از تبها ، لكن جنانك ياذ كرده شذ تفاوت عظيم بسيار داشته باشذ ، جنانكه انسان در مانندكى با همديگر اشتراك بسيار داشته باشند . و هر جند ، جند ادويهء معيّن بنزد اطبّا در ازالت تب مطبّقه معروف و مشهور و معيّن است ، لكن اكثر ادويه كه آن مخصوص باشذ به تب مطبّقه . هر كس راه با آن نبرده باشذ و ندانند و بعضى آن باشذ كه در ولايتى دانند و در ديكر ولايات ندانند ، يا سبب آن كه خوذ در آن ولايات خوذ موجود نباشذ ، يا جهت آنكه اكر نيز باشذ راه بسر آن نبرده باشند خصوصا تب مطبّقه هر ولايتى نيز بحسب هوا و طبيعت آن متفاوت افتذ . و لا شك تجربهء اهل هر ولايتى مقتضى طبيعت آن ولايت و دارو آن ولايت توانذ بوذ ، جه در ديكر ولايات شايذ كه آن رنج نه بر آن وجه باشذ و نه آن دارو . و جون جنين باشذ ، ممكن نبوذ كه هر طبيبى را احوال آن تبهاء مطبّقه و ادويه كه بذان مخصوص بوذ به تمام معلوم شذه باشذ ، جه تفاوت آن عظيم بسيار و كيفيّت آن نامحسوس و نامحصور توانذ بوذ و مردم بر محسوسات نيز جنانجه مىبايذ قادر نمىتوانند شذ . فكيف بر غير محسوس . مثلا جنانجه اكر تيراندازى قادر باشذ ، با وجود آنكه هدف محسوس و مشاهد است از جند تير كه بيندازد يكى باشذ كه بر هدف افتذ و اكثر آن خطا كنذ .
و فصّاد كه فصد ميكنذ با وجود آنكه رك در دست كرفته باشذ و در آن مىنكرذ بسيار باشذ كه خطا كنذ ، خصوصا كه رك باريك باشذ . بس جكونه جيزى كه نامحسوس باشذ و از غايت باريكى نامحسوستر ، ضبط توان كرد بر وجهى كه خطا نكنند و حقيقت آنكه اكر ضبط و حصر آن ممكن بوذى بيك دارو كه مناسب تبى معيّن كه جهت آن خاصّ آفريذه شذه ضبط كرده داذندى ، در حال آن تب زائل شذى . و آنجه در تبهاء مطبّقه ، ادويه مىدهند و زوذ منجّح نمىآيذ يا بكلّى منجّح نمىآيذ . از آن جهت است كه آن دارو كه مخصوص
اسئله و اجوبه رشيدى ( فارسى ) — صفحة 91
مساهمون: رشيد الدين فضل الله همدانى
ص٩١