در كتب حكيمان دنيا با رنج و مشقّتش چون كسى بود كه ناگاه در چاه افتد و بر سر آن چاه درختى بود و او در درخت چسبد و شاخ بگيرد چون نگرد خود را معلّق در ميان چاه آويخته بيند ، و چون در بن چاه نگرد اژدهائى بيند كه دهان باز كرده است كه وى داند كه اگر فرو افتد به دهان اژدها فرو شود ، و چون ببن شاخ نگرد كه دست در وى زده است دو جانور بيند كه بن درخت مىبرند يكى سياه و ديگرى سفيد ؛ و هر زمان گوش دارد كه بريده گردد و وى در چاه افتد ، و چون بر سر چاه نگرد شيرى بيند درّنده كه قصد وى كند و گرد بر گرد چاه چهار مار بيند كه هر يك قصد آن ميكنند كه ويرا « 1 » بزنند « 2 » و بر سر آن درخت آشيانهء منج « 3 » انگبين بود هر وقت كه از آنجا قطرهء درمى افتد وى بدهن ميگيرد « 4 » با اين همه بلا ويرا از آن لذّت آيد .
اكنون بدان كه آن چاه دنيا بود ، و آن شاخ زندگانى بود ، و آن دو جانور شب و روز بود كه زندگانى مىكاهانند « 5 » ، و آن اژدها مرگ و اجل بود ، و آن چهار مار چهار طبايع آدمى بود ؛ سردى و گرمى و ترى و خشكى « 6 » كه مدام « 7 » به درد يكى ازين چيزها گرفتار بود ، و آن شير هواى نفس بود ، و آن انگبين راحت دنيا بود كه در ميان همهء بلا گاه گاه بآدمى رسد .
و گفتهاند كه : سختر « 8 » در دنيا چهار چيز است :
اوّل - دختر اگر چه يكى باشد . دويّم - غربت اگر چه يك فرسنگ بود .
هامش
( 1 ) در نسخهء قديم : « هر يك قصد آن ديگر ميكنند كه آن را » .
( 2 ) مناسب حال چنين شخص است كه هر فرد فرد آدميان مصداق واقعى آنند اين بيت نظامى كه در مورد خود شاهكار است :« بگرداگرد خود چندان كه بينم * بلا انگشترىّ و من نگينم »( 3 ) در برهان قاطع گفته : « منج بضمّ اوّل و سكون ثانى و جيم هر زنبور را گويند عموما و زنبور عسل را خصوصا » نگارنده گويد : از شواهد اين لغت اين شعر پر مغز و لطيف است كه در مقدمهء تاريخ معجم مذكور است :« نقشبند قدرتش در كارگاه كن فكان * چون گرفت از راه دانش كلك فطرت در بنان »
« از لعاب منج و نحل آورد شمع و انگبين * وز رضاب كرم قز ديبا تنيد و پرنيان »( 4 ) در نسخهء قديم : « ميكرد » .
( 5 ) در نسخهء دانشگاه : « كه زندگى را ميكاهند » .
( 6 ) اشاره بآنهاست قول سعدى :« چار طبع مخالف و سركش * چند روزى شوند با هم خوش » .( 7 ) در نسخهء قديم : « مادام » .
( 8 ) كذا بتخفيف ، و در نسخهء دانشگاه « سختى دنيا » .