و نعم ما قيل : « فان قلت بالتنزيه كنت مقيدا - و ان قلت بالتشبيه كنت محددا » متفطن باش ! و در مباحث ماضيه و مستقبله نيك تأمل نماى ، و در آثار مشكات نبوت و ولايت غور كن كه اين مسئلهء شريفهء الهيه از غوامض مسائل ربوبيه و معضلات رموزات صحيفهء الهيه و اسرار خفيهء آثار نبويّه است . - الحمد للّه ملهم انوار الحكم و الحقايق .
اعتذار و تنبيه
بدان اى برادر : حقيقت و معرفت اگرچه مقصود بالذات از اين مقامات تحقيق مبادى و مقدمات شرح حديث معهود است و ليكن من باب « الكلام يجّر الى - الكلام » در هر مقامى به پارهاى نتايج مهمّهء ديگر كه از بطون امهات آن مبادى و مقدمات متولد مىشوند نيز اشاره مىنمايم تا نفعش عام و فيضش تام باشد .
شارقه الهيّة
بدانكه : مجعول بالذات از جاعل بالذات به جعل بسيط انحاء وجودات است نه اقسام ماهيات .
زيرا كه محقق گرديد كه موجود بالحقيقه و محقق بالاصاله و مشخص بالذات حقايق وجودات است نه انواع ماهيات مگر بالعرض و بالتبع ، و از بيّنات و بديهيات است در نزد عقول سليمه و اذهان مستقيمه ، كه مجعول بالذات ، يعنى اثرى كه مترتب مىشود بر جعل اولا و بالذات ، حقيقتى از حقايق عينيّه و انيّتى از انيّات خارجيه ، و هويتى از هويات شخصيه است ، و ماهيات امكانيه چنان كه منكشف گرديد در حد و ذات خود از عينيت و خارجيت عارى ، و از شخصيت و جزئيت خالىاند . پس چگونه مجعول بالذات و اثر بالذات و مفاض بالذات توانند شد ؟
اگر كسى بگويد : نفس ماهيات بعد از صدور از جاعل به جعل بسيط است كه به اين صفات موصوف مىباشند .
مىگويم در جوابش : كه اين كلام معناى محصل ندارد ، زيرا كه اگر امرى