مشاهدهء حق حجاب است او را از مشاهدهء خلق ، و نه مشاهدهء خلق حجاب است او را از مشاهدهء حق « لا يشغله شأن عن شأن ، و لا يحجبه شىء عن شىء » به خلاف مقام جمع و فنا كه به جهت شدت استغراق سالك عارف در مشاهدهء نور حق و مشاهدهء جمال او ، محجوب است از مشاهده خلق ، و بخلاف مقام فرق پيش از جمع ، و بقاى پيش از فنا كه به جهت استغراق او در مشاهدهء خلق ، و تشبت او به تعلقات عالم فرق ، محجوب است از مشاهدهء انوار مبدأ اعلى ، پس در هريك از جمع بعد از فرق ، و فرق پيش از جمع ، هنوز ضيقى در صدور و نقصانى در بصيرت باقى است ، اگرچه در اول بغايت رقيق و در دوم بغايت غليظ باشد . و بسوى اين مقام اشاره است كلام معجزنظام
« أَ لَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ وَ وَضَعْنا عَنْكَ وِزْرَكَ الَّذِي أَنْقَضَ ظَهْرَكَ »
« 1 » يعنى : « آيا نگشاديم سينهء تو را و برنداشتيم از تو تنگى مقام تو را » و « او ادنى » در كلام معجزنظام
« فَكانَ قابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنى »
« 2 » . و حديث « لو كشف الغطاء » نيز اشاره به اين مقامند .
بيان معناى مرتبهء احديت جمع كافّه مراتب و تقرير فرموده امام بقوله « نور يشرق . . . »
بدانكه چون صاحب اين مقام ، جامع جميع مراتب و مقامات است ، و حق را با خلق و خلق را با حق مىبيند ، و شاغلى و حجابى به هيچوجه از وجوه از براى او متحقق نيست ، لهذا مأمور مىباشد از جانب خداوند بىهمتا ، به تكميل ناقصين و هدايت مسترشدين ، چنان كه در صحيفهء الهيه وارد است :
« فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ »
« 3 » و
« يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ »
« 4 » . پس از براى طلب اين مقام اعلى كميل بن زياد عرض كرد : « زدنى بيانا » يعنى : زياد كن بر من بيان را ، و آن معدن علوم ربانى فرمودند : « نور يشرق من صبح الازل ، فيلوح على هياكل التوحيد آثاره » يعنى : حقيقت توحيد نورى است كه طالع شود از صبح ازل يعنى از مقام جمع به مقام
هامش
( 1 ) . سورهء انشراح ( 94 ) ، آيات 1 تا 3 .
( 2 ) . سورهء نجم ( 53 ) ، آيهء 9 .
( 3 ) . سورهء هود ( 11 ) ، آيهء 112 .
( 4 ) . سورهء مائده ( 5 ) ، آيهء 67 .