انقطاع تمام به باطن معدن علوم ربّانى و منبع معارف يزدانى اعنى خليفهء به حق و ولىّ مطلق امير مؤمنان و مولاى متقيان ( عليه و على ذريّته آلاف التحية و السلام ) ، شروع مىنمايم در شرح معانى حديث شريف و كشف اسرار و رموز آن به قدر قوه و استعداد خود .
شرح آن - كما ينبغى و على ما يفى - نه در صفحات اوراق روزگار گنجد ، و نه در صفايح الواح ليل و نهار تحرير يابد « لو كان البحار مدادا و الاشجار اقلاما و السماوات و الارضون الواحا لما وفت فى ابراز رموزه ، و دقايقه ، و ما كفّت فى اسراره و حقايقه لانها ينكشف بالشهادة و العيان لا بالمكالمة و البيان » ، پس مىگويم : كلام كميل بن زياد ( اعلى اللّه درجاته ) در سؤال خود ، ما الحقيقة ؟ بيانش به استيفاى تمام گذشت ، و از براى تقريب به اذهان طلاب حقيقت و معرفت به نحوى از اجمال مىگويم كه : سؤال از كلمهء ما ، از تمام ماهيت يا تمام حقيقت شىء است - مشتركه باشد يا مختصّه - و حقيقت به معناى ثابت است و ثابت اولا دو قسم است يكى ثابت بالذات و ديگرى ثابت بالغير .
اول نيز دو قسم است ، يكى ثابت بالذات و للذات ، و ديگرى ثابت بالذات ، پس مصداق اول ذات اقدس واجب الوجود بالذّات ، و مصداق دوم حقايق وجودات صادره از واجب الوجود بالذات است .
و مصداق ثابت بالغير ، ماهيات ممكنات است ، كه به اعتبار انصباغ و اتصاف به حقايق وجوديه مصداق معناى ثابت مىباشند ، چنان كه همهء اين مطالب با بسط وجوه در شارقات سابقه به حد انكشاف آمدند ، و مراد از حقيقت در اين مقام حقيقت توحيد است ، كه بعد از سلوك عرفانى و مرور از مقام قلبى در سير نهاياتى حاصل مىشود ، چنان كه سابقا در مقام اقسام و مراتب توحيد كه به جهت سلوك مسالك عرفان حاصل مىشود ، اشاره نمودم ، زيرا كه ظاهر از سياق سؤال و جواب ، و از كلمات شريفهء آن معدن علوم ربانى و مخزن معارف يزدانى ، در بيان حقيقت و كشف مراتب و مقامات آن به نهجى كه شرح خواهد گرديد آن است كه : مقصود سائل استفسار از مراتب و درجات سلوك مسالك حقيقت توحيد و معرفت است كه از براى سلاك در سفر از خلق به سوى حق ، و در سير از ماسوا به سوى مبدأ اعلى حاصل
انوار جليه در كشف اسرار حقيقت علويه (فارسى) — صفحة 340
مساهمون: ملا عبد الله مدرس زنوزى
ص٣٤٠