است ، چنان كه تحقق ملزومات موجب تحقق لوازم و تحقق لوازم كاشف از تحقق ملزومات است ، لهذا استدلال از وجود ملزومات و عدم آنها بر وجود لوازم و عدم آنها از قبيل برهان لمّى ، و استدلال از وجود لوازم و عدم آنها بر وجود ملزومات و عدم آنها از قبيل برهان انّى مىباشد .
بدانكه مقتضاى فحص و برهان آن است كه اعراض مفارقه نيز تابع صور جوهر حادثه مىباشد ، زيرا كه تا در موضوع عرض مفارق تغييرى حاصل و امرى حادث نشود نسبتش به حدوث آن عرض و عدم حدوث آن مساوى خواهد بود ، زيرا كه مفروض اين است كه ذات موضوع در وجود عرض مفارق كافى نيست و الا لازم خواهد بود نه مفارق ، پس نقل مىكنيم كلام را به آن امر حادث ، اگر صورت جوهريه است مطلوب حاصل « 1 » و عرض مفارق تابع بلكه تابع موضوع خواهد بود ، زيرا كه اصل موضوع ماده مىباشد نسبت به صورت جوهريه حادثه ، و تحصل نيست از براى ماده به صورت جوهريه ، و سابقا اشاره نمودم كه موضوع اعراض بايد متقوّم باشد به نفس خودش ، پس موضوع عرض مفارق در حقيقت ماده است « 2 » با صورت جوهريه پس منكشف گرديد كه عرض مفارق نيز تابع موضوع است ، و تا در موضوع تبدلى حاصل نشود ، تبدّل در آن عرض حاصل نمىتواند شد .
اعراض مفارقه ، نسبت به صور سابق مفارقند و بيان آنكه صدور متجدد از ثابت محال است
بلكه در نزد دقيق از نظر ظاهر مىشود كه عرض مفارق نسبت به صورت جوهريه حادثه از اعراض لازمه است ، و مفارق بودنش نسبت به موضوع سابق و صورت سابقه است ، و اگر آن امر حادث ، عرض در موضوع عرض باشد ، مخصّص ديگر مىخواهد تا ترجيح بلا مرجّح لازم نيايد ، زيرا كه كلام در اعراض مفارقه است و از براى دفع دور يا تسلسل بايد منتهى شود به صورت جوهريه كه تجدد و حدوثش ذاتى باشد ، يعنى به نفس ذات خود متجدد باشد و ثبوت تجدد و تغيّر از
هامش
( 1 ) . بيان برهان بر اين امر كه اعراض مفارق نيز در تبدل و زوال تابع موضوعات خودند .
( 2 ) . اشاره به آنكه اعراض مفارق نسبت به صور حادثه از اعراض لازمه و نسبت به موضوع ثابت اعراض مفارق محسوب مىشوند .