است « و كمال توحيده الاخلاص له ، و كمال الاخلاص نفى الصفات عنه » « 1 » .
لهذا جماعتى از اهل عرفان طريق فكر و نظر را از جملهء حجب و شواغل از حق توحيد « 2 » و توحيد حقيقى شمردهاند .
« ببين تفاوت ره ، از كجا است تا به كجا ! ؟ »
و با وجود اين تفاوت ، توحيدى كه به طريق نظر از براهين محكمة البنيان ، و حجج شديدة الاركان ، حاصل مىشود ، از مراتب حقيقت توحيد و معرفت معدود ، و در نزد فحول عقلا و اساطين حكماى معقول معتبر است ، و كلام معجز نظام خداوند يگانه و كلمات انبياء و اولياء ( عليهم التحية و الثناء ) مشحون از اين قسم از توحيد و مملو از اين طريق از علم و معرفت است .
بلكه مقتضاى فحص و برهان آن است كه مكلف اولا به اين قسم « 3 » از توحيد است ، و عوام بلكه خواص را نيز زياده از اين قسم تكليفى ثابت نيست ، بلكه از شارقات سابقه مستفاد مىشود كه آن قسم از توحيد از براى همه كس در حيز امكان نيست ، بلكه مستفاد مىشود كه اين قسم از توحيد نيز نسبت به اشخاص متفاوت است « كل ميسر لما خلق له » .
هر كسى را سوى گنج ، ار ره بدى * هر گدائى اندرين ره ، شه بدى
پس منكشف گرديد كه همه كس قابل و سزاوار توحيد سابق الذكر نمىباشد ، بلكه آن توحيد مخصوص به انبياء و اوصياء و خواص ايشان است كه به همه جهت متابعت و انقياد ايشان نموده به مقام « موتوا قبل ان تموتوا » رسيده ،
هامش
( 1 ) . مراد از نفى صفات نفى صفات زائده بر ذات نمىباشد ، اگرچه لازمهء اين فرموده از قبلهء اهل توحيد نفى صفات زائده است ، بلكه مراد نفى كليهء تعينات و الغاى جميع جهات سوائيت است حتى نفى تعين ذات موحد ، و فناى محض و نيل به مقام صعق مطلق كه شامل اقسام فنا نيز شود .
( 2 ) . و فرمودهاند : « العلم حجاب اللّه الاكبر » چه آنكه اصل وجود امكانى سالك موحد حجاب و صورت علميهء حاجب بين حق مطلق و او ، حجاب اكبر است .
( 3 ) . چه آنكه سالك طريق باطن بعد از سلوك راه ظاهر و تحصيل مقدمات سلوك و علم به صحت سلوك و طريق كشف و شهود ، از راه تخليه ، تصفيه و تجريد و تجليه حقايق را به چشم قلب شهود نمايد لذا محققان اهل توحيد گويند : سالك قبل از ورود به وادى سلوك راه باطن ، بايد متكلم يا فيلسوف باشد .