و گاهى به عقل است « اول ما خلق اللّه العقل » .
و گاهى به قلم است « اول ما خلق اللّه القلم » زيرا كه ، وجود عقل مجعول است نه ماهيتش ، و اشاره نمودم كه اين وجود وجود سارى در عقل و ديگر وسايط فيض در قوس نزول منبسط بر كليهء مراتب است و منافات با وساطت عقل در سلسلهء ترتيب ندارد و با حفظ مراتب موجودات به حال خود باقى و با سريان در مراتب به اطلاقش منافى نيست .
و گاهى به مرتبهء باء چنان كه از خاتم اوصياء - عليه التحية و الثناء - وارد است :
« و ان جميع القرآن فى باء بسم اللّه ، و انا نقطة تحت الباء » زيراكه باء اشاره به مرتبهء ثانيهء از وجود است كه مرتبهء وجود اطلاقى و انبساطى است . چنان كه الف اشاره است به مرتبهء اول از وجود كه مرتبهء احديت صرفه و غيب الغيوب است ، و تعبير از مرتبهء خود به نقطهء در تحت باء اشاره است به اينكه مرتبهء ولايت مطلقهء خاتم اولياء تبع ولايت مطلقهء خاتم انبياء است . چنان كه فرمودند : « انا عبد من عبيد محمد » ، و در سير نهاياتى صعودى به غير از اين مرتبه از وجود ، گاهى به مقام « قاب قوسين » و « او ادنى » ،
« فَكانَ قابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنى »
« 1 » ،
و گاهى به مرتبهء « كشف غطاء ما ازددت يقينا » .
و گاهى به آيهء كبرى
« لَقَدْ رَأى مِنْ آياتِ رَبِّهِ الْكُبْرى »
« 2 » .
و گاهى به خلق عظيم
« إِنَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ »
« 3 » .
و گاهى به مقام محمود
« عَسى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً »
« 4 » تعبير شده است .
و تعبير از اين مرتبه از وجود در لسان عرفا گاهى به حق مخلوق به ، و گاهى به نفس رحمانى و گاهى به حقيقة الحقايق و گاهى به حضرة الاسماء و گاهى به مرتبهء واحديت جمع و گاهى به تجلى اول و ظهور حق اول .
و گاهى به فناء در توحيد و فناء فى اللّه شده است .
عباراتنا شتى و حسنك واحد * و كل الى ذاك الجمال يشير
هامش
( 1 ) . سورهء نجم ( 53 ) ، آيهء 9 .
( 2 ) . سورهء نجم ( 53 ) ، آيهء 18 .
( 3 ) . سورهء قلم ( 68 ) ، آيهء 4 .
( 4 ) . سورهء اسراء ( 17 ) ، آيهء 79 .