و به اين مرتبه از وجود اشاره است در صحيفهء الهيّه
« وَ رَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ »
« 1 » .
« أَ لَمْ تَرَ إِلى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ وَ لَوْ شاءَ لَجَعَلَهُ ساكِناً »
« 2 » .
يعنى : « آيا نمىبينى پروردگار خود را كه چگونه منبسط ساخته است ظل وجود را بر هياكل ماهيات و مظاهر انيّات » .
و در كلمات مشكات ولايت وارد است « عين كل شىء لا بالمزاولة ، و غير كل شىء لا بالمزايلة ، داخل فى الاشياء لا كشىء داخل فى شىء و خارج عن الاشياء لا - كشىء خارج عن شىء » .
و در كلام مشكات نبوت وارد است « انه فوق كل شىء ، و املئت كل شىء ، قد ملأت عظمته كل شىء ، فلم يخلو منه ارض و لا سماء ، و لا بر و لا بحر و لا هواء » .
و مانند مذكورات از آيات و اخبار كه اشارهاند به اين مرتبهء از وجود ، از حد شماره بيرون است ( متتبّع و متأمل باش ) .
بدانكه به اين مرتبه از وجود متصحّح مىشوند آيات و اخبارى كه واردند در تشبيه و ظواهر آنها مقارنت ذات اقدس خداوند احد است با اشياء و مرتفع مىشود تناقض و تدافع كه در ميان آيات و اخبار تنزيه و آيات و اخبار تشبيهيه در بادى نظر واقع است .
فرموده است صدر محققين ( قدس سره ) در كتاب شرح توحيد از اصول كافى :
بدانكه هرگاه در كلام عرفا اطلاق نمايند وجود مطلق را به ذات احديّت مراد ايشان وجود به معناى اول يعنى حقيقت به شرط لاى وجود است ، و مراد ايشان از اطلاق صرافت و تجرد از قيودات و حدودات ماهيّات است ، نه وجود به معناى سوم ، و الا لازم مىآيد بر ايشان مفاسد شنيعه از الحاد و حلول و تشبيه و اتصاف ذات حق به صفات محدثات و كائنات و بودن او محل نقايص و آفات .
و عدم فرق در ميانهء اين دو مرتبه از وجود منشأ بسى عقايد فاسده و اعتقادات باطله و شبهات واهيه است .
و ليكن بعد از تحقيق و فرق در ميانهء اين دو مرتبه از وجود به نهجى كه منكشف
هامش
( 1 ) . سورهء اعراف ( 7 ) ، آيهء 156 .
( 2 ) . سورهء فرقان ( 25 ) ، آيهء 45 .