تمهيد اول :
سؤال ششم « * » با جواب آن و اشاره به اقسام ششگانه فاعل چنانچه صدر المتألهين در اسفار اربعه به آن اقسام اشاره فرموده .
فيلسوف مكرم و حكيم بارع معظم صدر الحكماء و المتألهين - قدس اسراره - در علم كلى اسفار اربعه فاعل را منقسم فرموده است به اقسامى ، و ما بيان آن محقق را به پارسى ترجمه كنيم ، و گوئيم فاعل را شش صنف بود .
يكم ( 504 ) : فاعلى باشد كه به طبيعت فاعل بود ، و او فاعلى باشد كه فعل از او صادر شود بدون علم و اختيار ، و فعل او ملايم باشد طبيعت او را . دوم : فاعلى باشد كه فعل از او به قسر صادر شود . يعنى صدور فعل از او بدون علم و شعور و اختيار و منافر و منافى طبع او باشد .
سيّم : فاعلى باشد كه به جبر فاعل بود ، و او فاعلى باشد كه صادر شود از او فعل بدون علم و اختيار . بعد از آنكه از شأن او باشد اختيار آن فعل و عدم او ، و اين سه قسم مشتركند در اينكه در فعل
هامش
( * ) - در نسخه چا « هفتم » كه غلط روشن است .