الجمع الذى هو الحشر المراد فى هذا الفصل و لذلك قال سبحانه
« وَ وَجَدُوا ما عَمِلُوا حاضِراً وَ لا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَداً »
« 1 » فانظر الى ما ذكرناه به نظر الامعان . « 2 »
[ 1652 ] قوله « لها ضربا من الشعور . . . » « 3 »
قال فى رسالة الحشر : « اما قوة النبات فدرجتها فى الوجود ارفع من درجة صورة الجماد و العنصر ، لان لها ضربا من الحيوة و الشعور لما يشاهد من بعض افعالها و آثارها و لهذا يطلق عليها اسم النفس فى افاعيلها الثلثة من التغذية و التنمية و التوليد . » « 4 » انتهى . « 5 »
[ 1653 ] قوله « كريهة الرايحة كشجرة الزقوم . . . » « 6 »
قال فى الصافى فى تفسير قوله تعالى
« أَ ذلِكَ خَيْرٌ نُزُلًا أَمْ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ »
« 7 » شجرة ثمرها نزل اهل النار و فيه دلالة على على ان ما ذكر من النعيم لاهل الجنة بمنزلة ما يقام للنازل و لهم ماوراء ذلك ما يقصر عنه الافهام و كذلك الزقوم لاهل النار ، قيل هو اسم شجرة صغيرة الورق ذفرة مرة تكون بتهامة سميت به الشجرة الموصوفة » انتهى . « 8 » و فى المصباح : زقوم بفتح و تشديد ، طعامى كه در وى خرما و مسكه باشد ، درختى است معروف كه در صحرا روئيده مىشود و شيره كشنده دارد ، و درختى است در جهنم كه خورش اهل نار خواهد بود « 9 » . « 10 »
[ 1654 ] قوله « طعام الاثيم . . . » « 11 »
اى كثير الاثام كما فى الصافى ، « 12 » و فى المصباح اثام بفتح وادى است در دوزخ ، و
هامش
( 1 ) . الكهف / 49 .
( 2 ) . ن .
( 3 ) . 9 / 255 / 7 .
( 4 ) . صدر المتألهين ، رسالة الحشر ، الفصل الرابع ، ( تصحيح محمد خواجوى ، تهران 1363 ش ) ص 97 .
( 5 ) . ن .
( 6 ) . 9 / 256 / 7 .
( 7 ) . الصافات / 62 .
( 8 ) . تفسير الصافى ، ج 2 ، ص 423 ( الطبعة الحجرية ) .
( 9 ) . لم اعثر على كتاب باسم المصباح فى زمرة معاجم اللغة الفارسية ، ربما اراد ترجمة المصباح المنير للفيّومى . و الله عالم .
( 10 ) . ن .
( 11 ) . 9 / 256 / 7 .
( 12 ) . تفسير الصافى ، ذيل الدخان / 44 ، ج 2 ، ص 545 ( الطبعة الحجرية ) .