عرش تدبير ومنظور ، علم خداى متعال است به همهء مصالح وشايستگىها وبايستگىهاى هستى ، در برههاى كه جز آب چيزى نبوده است . در نتيجة آية كناية از آن است كه خداى تعالى بود وهيچچيز با أو نبود ، وخداوند پيش از آفرينش جهان ابتدأ آب ، سپس همهء مخلوقات را از آب آفريد .
قرآن كريم در چند جا اشاره دارد كه ريشهء زندگى ، هم در منشأ وپيدايش وهم در صحنهء هستى وتداوم حيات ، همه از آب است . مىفرمايد :
« وَجَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ
« 1 » ؛ هر چيز زندهاى را از آب پديد آورديم » .
« وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِنْ ماءٍ
« 2 » ؛ خدا هر جنبندهاى را از آب آفريد » .
دربارهء انسان مىگويد :
« وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ مِنَ الْماءِ بَشَراً
« 3 » ؛ وأو است كه از آب بشرى آفريد » .
مقصود از اين آب همان آبى است كه سر منشأ همهء موجودات است چنان چه در آيات فوق آمده ، يا منظور از آب ، نطفه است چنان چه در آيهء
« خُلِقَ مِنْ ماءٍ دافِقٍ
« 4 » ؛ [ آدمي ] از آبى جهنده آفريده شد » .
« أَ لَمْ نَخْلُقْكُمْ مِنْ ماءٍ مَهِينٍ
« 5 » ؛ مگر شما را از آبى پست نيافريديم ؟ » . مقصود از « پست » بدبو ونفرتآور ، بر حسب ظاهر است . ولى بيشتر مفسرين بر اين عقيدهاند كه منظور از « ماء » همان پديدهء نخستين است « أوّل ما خلق الله الماء « 6 » ؛ نخستين چيزى كه خدا آفريد آب بود » ، كه تمامى پديدهها از آن ريشه گرفتهاند ، زيرا بذر نخستين موجود زنده تنها از آب پاشيده شد ، همان بذر اوّليّهاى كه به صورت حيوان سادهء تكسلولى ( آميب ) شكل گرفت وبه سوى جاندارانى كه اعضاى پيچيده با بيش از يك ميليون سلول پيشرفت كرد .
امّا چگونگى پيدايش حيات - در آب اقيانوسها ، درياها وباتلاقها - از نكات مبهمى است كه هنوز علم تجربى بدان دست نيافته است . ازاينرو است كه تئورى تكامل جانداران - به هر شكل وفرضيّهاى كه تاكنون مطرح شده - به بررسى مرحلهء پس از پيدايش نخستين سلول زنده پرداخته است ، اما برههء پيش از آن هنوز مجهول
هامش
( 1 ) أنبيا 21 : 30 .
( 2 ) نور 24 : 45 .
( 3 ) فرقان 25 : 54 .
( 4 ) طارق 86 : 6 .
( 5 ) مرسلات 77 : 20 .
( 6 ) تفسير فخر رازي ؛ ج 24 ، ص 16 .