اگر همين نظريّهء علمي به ظاهر ثابت تغيير يابد خدشهاى به قوّت واستوارى قرآن وارد نسازد . قطعا هرگاه آيهاى از قرآن با فرضيّهء علمي يا نظريّهء ثابت شده - فرضا - مخالفتي داشت ، قرآن را حاكم وآن نظريّه يا فرضيّهء علمي را خطا مىدانيم . از نظر ما دانشمندانى كه چنين نظريهاى را پذيرفتهاند دچار اشتباه شدهاند .
ما در جاى خود موارد بسيارى را يادآور شدهايم كه با ابزار قطعي علم ، از روى برخى إشارات علمي قرآن پرده برداشته شده است « 1 » ودر پايان نمونههايى را ارائه مىدهيم .
9 . استوارى در بيان ؛ گويش قرآن به گونهاى يكنواخت ودر سطحى بالا قرار گرفته ، از هرگونه اختلاف گويى يا تضادّ در گفتار به دور است . با آنكه قرآن به صورت پراكنده در زمانهاى متفاوت وجاهاى مختلف ومناسبتهاى گوناگون ودر بستر زماني نسبتا طولانى نازل گرديده ودر بسيارى از موارد برخى قضايا را مكررا به جهات مختلف بيان داشته ، ولى هيچگاه اختلاف وتضادّى در گفتارش رخ نداده است . در صورتي كه اگر كلام بشرى بود ، عادتا بايستى در اين طول زمان ومناسبتهاى مختلف وتكرار برخى مطالب اختلافى رخ دهد . اين مقتضاى طبيعت انساني است كه خواهوناخواه دچار اختلاف وتفاوت در گفتار مىگردد ، زيرا حافظهء انسان اين كشش را ندارد كه سخن امروز را با سخن بيست سال پيش ، كه در شؤون متفاوت گفته شده است ، كاملا مطابقت دهد . قرآن يكى از دلايل اعجاز خود را همين جهت شمرده ، آنجا كه گفته :
« أَ فَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً
« 2 » ؛ آيا دربارهء قرآن نمىانديشند ، اگر از جانب غير خدا بود قطعا تفاوتگويى بسيار در آن مىيافتند » « 3 » .
10 . مسألهء صرفه ، شمارى از بزرگان از جمله أبو إسحاق نظام ( متوفاى 231 ) وشاگرد وى جاحظ ( متوفاى 255 ) وسيد مرتضى ( متوفاى 436 ) وابن سنان
هامش
( 1 ) ر . ك : التمهيد ؛ ج 6 ، بخش اعجاز علمي .
( 2 ) نساء 4 : 82 .
( 3 ) در التمهيد ؛ ج 7 ، بخش دفع شبهات ، بهويژه شبههء وجود اختلاف ميان آيات در اين باره بحث كردهايم .