أدبي وفرهنگى فراگير ايجاد كرده كه عرب از ايجاد آن عاجز بوده است . اينك به نمونههايى ازاينگونه لغات قبايلى مىپردازيم .
لغات قبايل
در اين زمينه ، أبو القاسم محمد بن عبد اللّه رسالهاى نوشته به نام « اللغات » ولغات قبايل عربى را كه در قرآن آمده ، بر حسب ترتيب سورهها يادآور شده است . در اين رساله لغاتى از 30 قبيلهء معروف عرب كه در قرآن به كار رفته ، آورده است ونيز لغاتى از شهرهاى مختلف عربى وديگر ملتهاى مجاور عرب ، كه مجموعا رسالهء لطيفى است ودر نوع خود بىنظير « 1 » .
قبايلى را كه از آنها ياد مىكند عبارتند از : 1 . أزد شنوءة ؛ 2 . أشعريون ؛ 3 . أنمار ؛ 4 . أوس ؛ 5 . بنو حنيفة ؛ 6 . بنو عامر 7 . تغلب ؛ 8 . تميم ؛ 9 . ثقيف ؛ 10 . جذام ؛ 11 . جرهم ؛ 12 . حمير ؛ 13 . خثعم ؛ 14 . خزاعة ؛ 15 . سعد العشيرة ؛ 16 . سليم ؛ 17 . طىّ ؛ 18 . عذرة ؛ 19 . عمارة ؛ 20 . عسّان ؛ 21 . قريش ؛ 22 . قيس ؛ 23 . كنانة ؛ 24 . كندة ؛ 25 . لخم ؛ 26 . مزينة ؛ 27 . هذيل ؛ 28 . همدان ؛ 29 . هوازن ؛ 30 . يمامة .
از شهرهايى كه نام مىبرد : 1 . حجاز ؛ 2 . حضرموت ؛ 3 . سبأ ؛ 4 . عمان ؛ 5 . مدين ؛ 6 . يمامة ؛ 7 . يمن .
از ملتهاى مجاور : 1 . احباش ؛ 2 . فرس ؛ 3 . روم ؛ 4 . قبط ؛ 5 . أنباط ؛ 6 . سريان ؛ 7 . عبرانيون ؛ 8 . بربر .
جلال الدين سيوطى اين رساله را در كتاب الاتقان خود خلاصه نموده كه نمونههايى از آن نقل مىگردد :
از لغت كنانه : 1 . شطره : تلقاءه ( بقره 2 : 144 ) ؛ 2 . خلاق : نصيب ( آل عمران 3 : 77 ) ؛ 3 . يعزب : يعيب ( يونس 10 : 61 ) ؛ 4 . دحورا : طردا ( صافات 37 : 9 ) ؛ 5 . كنود : كفور ( عاديات 100 : 6 ) ؛
هامش
( 1 ) اين رساله در حاشيهء تفسير جلالين ، ج 1 ، ابتدأ از ص 124 چاپشده ( دار احياء الكتب العربية - مصر ) ، ونيز مستقلا به نام « اللغات في القرآن » به تحقيق دكتر صلاح الدين المنجد چاپ شده ( چاپ سوم دار الكتاب الجديد - بيروت ) . جلال الدين سيوطى در دو جاى كتاب « الاتقان » از آن نام مىبرد : چاپ جديد ، ج 1 ، ص 19 و 91 . وآن را تلخيص مىنمايد .