منسوخه مربوط به شرايط خاص زماني ومكاني خويش است وچنانچه در رقعهء مكاني يا برههء زماني آنگونه شرايط پيش آيد ، آيات صفح قوّت يافته وحاكم خواهد بود . از همين قبيل است آياتي كه برخى احكام را تدريجا تشريع نموده است .
به اين ترتيب كه ابتدأ با لحنى ملايم حكمي بيان شده ، سپس شديد وشديدتر گرديده است . مانند آيات تشريع قتال كه از مرحلهء اذن در قتال شروع شده « 1 » ، سپس مقاتلهء با كفّار معتدى ومتجاوز را شامل شده است « 2 » . آنگاه كفّار مجاور ونزديك به حوزهء اسلامى را در برگرفته « 3 » وبالآخرة اعلام استيصال ( نابود كردن مطلق ) كفّار ومشركين صادر شده است « 4 » .
اين مراحل ممكن است امروز هم اتفاق بيفتد وهر دستوري متناسب با شرايط زماني ومكاني خود حاكم است . لذا در اين قبيل آيات ، نسخ مطلق انجام نگرفته است . آيات مراحل تحريم خمر نيز از همين قبيل شمرده مىشود . همچنين مطلق احكامى كه تدريجا ومرحله به مرحله تشريع گرديده ، در هيچكدام نسخ ، مطلق نيست وهمهء آنها نسخ مشروطاند .
تعداد آيات منسوخه
كساني كه شرايط مقرّر در تحقّق نسخ را ناديده گرفته يا نسخ را به مفهوم عام آن - كه نزد پيشينيان كاربرد داشته است - گرفتهاند ، آمار آيات منسوخه را تا 228 آية رساندهاند « 5 » . به نظر مىرسد كه اين عدد بزرگ بوده ويك زيادهروى است وبا ضوابط نسخ سازگار نمىباشد .
أستاذ آيت اللّه خويى - طاب ثراه - به بيش از يك آية ( آيهء نجوى ) قايل به نسخ نيست وآن به جهت ناظر بودن آيهء ناسخ به آيهء منسوخ است . ولى با ملاحظهء آيات ديگرى كه در همين راستا آورديم ونيز با در نظر گرفتن مسألهء نسخ مشروط ، آيات منسوخه حدود بيست واندى خواهد بود ؛ كه در مورد بيشتر آنها نسخ مطلق
هامش
( 1 ) حج 22 : 40 - 39 .
( 2 ) انفال 8 : 61 . نساء 4 : 91 .
( 3 ) توبه 9 : 123 .
( 4 ) توبه 9 : 5 و 36 .
( 5 ) ر . ك : جدول ناسخ ومنسوخ كه در پايان ج 2 ، التمهيد آمده است .