كه پيامبر أكرم صلّى اللّه عليه وآله ميان هر دو نفر از آنان عقد اخوّت بست . اين دستور همچنان پابرجا بود تا موقع نزول سورهء احزاب كه آيهء
« وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِي كِتابِ اللَّهِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُهاجِرِينَ »
« 1 » نازل گرديد ومسألهء « ولايت » در توارث را منحصر در بستگان نسبى ( رحم بودن ) دانست ومسألهء توارث به سبب هجرت وايمان را منتفى گردانيد . بر اين مطلب ، مفسران اتفاق نظر دارند « 2 » .
4 . نسخ مشروط
اين گونه نسخ شايد براي برخى تازگى داشته باشد . ولى با تأمل در بسيارى از آياتي كه منسوخ شمرده شدهاند ، مىتوان دريافت كه نسخ آنها نسخ مطلق نبوده ، بلكه به شرايط خاص همان دوران بستگى داشته است . به اين معنا كه با تغيير آن شرايط وبهبود وضع ، حكم سابق منسوخ گرديده وحكمي متناسب با شرايط جديد تشريع گرديده است واگر أحيانا همان شرايط زماني ومكاني پيش آيد ، آيات مربوط از نو قوّت گرفته وقابل اجرا است .
روشنترين شاهد براي نسخ مشروط آيات صفح ( گذشت ) وچشمپوشى از آزار مشركان ومعاندان اسلام است . مسلمانان صدر اسلام بهويژه در مكّه دستور يافتند تا در مقابل آزار مشركان خويشتندارى كنند وصبر وبردبارى از خود نشان دهند ، زيرا آنان در مكة در موضع ضعف قرار داشتند ودر صورت مقابلهء به مثل ، امكان نابودى آنان مىرفت . در سورهء جاثيه - كه شصت وپنجمين سورهء مكّى است - آمده :
« قُلْ لِلَّذِينَ آمَنُوا يَغْفِرُوا لِلَّذِينَ لا يَرْجُونَ أَيَّامَ اللَّهِ
« 3 » ؛ [ اى پيامبر ] به كساني كه ايمان آوردهاند بگو تا از كساني كه از أيام اللّه بيمى ندارند درگذرند » . مقصود از « ايّام اللّه » وقايع هولناك وكناية از عقوبتهاى سخت الهى است . چنان چه در اين آية آمده :
« وَذَكِّرْهُمْ بِأَيَّامِ اللَّهِ
« 4 » ؛ آنان را به ياد أيام اللّه بينداز » . يعنى بيم ده به عقوبتهاى به موقع الهى « 5 » وكساني كه بيم عقوبت الهى را ندارند ، يعنى از خدا ترسى ندارند وجانب
هامش
( 1 ) احزاب 33 : 6 .
( 2 ) ر . ك : بحار الأنوار ، ج 93 ، ص 8 وديگر تفاسير .
( 3 ) جاثيه 45 : 14 .
( 4 ) إبراهيم 14 : 5 .
( 5 ) ر . ك : مجمع البيان ، ج 9 ، ص 75 وج 6 ، ص 304 .