« الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفاً ، فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُوا أَلْفَيْنِ بِإِذْنِ اللَّهِ
« 1 » ؛ اكنون خداوند ، تخفيفى [ در تكليف ] روا داشت ودانست كه در نهاد شما سستى وجود دارد ، پس هر صد تن از شما كه شكيبا باشد با دويست نفر وهر هزار نفر با دو هزار نفر مقابله ورزند ودر اين صورت با اذن ومشيّت الهى پيروز مىگردند » .
اين آية نيز ناظر به آيهء نخست است ، وگرنه جاى
« الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفاً »
نبود ، زيرا از اين آية معلوم مىگردد كه پس از دستور نخست مسلمانان كوتاهى كردند وسستى از خود نشان دادند ، تا موجب تخفيف ثانوي گرديد . لذا آيهء دوم ناسخ آيهء نخست مىباشد واز قسم نسخ ناظر به شمار مىرود . امام صادق عليه السّلام مىفرمايد : « نسخ الرجلان العشرة « 2 » ؛ تكليف مقابلهء با دو نفر ، تكليف مقابلهء با ده نفر را نسخ نمود » .
ولى در عين حال أستاذ ، در اين مورد منكر نسخ است ومىگويد : روشن نيست كه آيهء دوم با فاصلهء زماني پس از آيهء نخست نازل گرديده باشد واحتمال مىرود هر دو آية با هم نازل شده باشند . علاوة در نسخ بايستى به آيهء منسوخ عمل شده باشد وگرنه در تشريع نخست لغويّت حاصل مىگردد . در نسخ شرط است مدتي بگذرد وبه تكليف سابق عمل شده باشد ، آنگاه نسخ انجام گردد . همچنين اضافه مىكند :
« سياق دو آية خود شاهد بر اين است كه هر دو آية با هم نازل گرديدهاند . در نتيجة تكليف نخست ، جنبهء فضيلت واستحباب را دارد وتكليف دوم جنبهء فرض ووجوب » « 3 » .
البتة شاهدي كه دلالت سياق دو آية را بر وحدت نزول تأييد كند ارائه نفرمودهاند . بلكه به عكس ، سياق ولحن آيهء دوم بر تأخّر نزول شهادت مىدهد ، زيرا دلالت بر آن دارد كه مدتي گذشته ومسلمانان از خود ضعف وسستى نشان دادهاند ، تا موجب گرديده خداوند تخفيف دهد وتكليف را سبك نمايد . همچنين در مورد شرط عمل در مسألهء نسخ بايد توجه داشت كه ضرورت ندارد كه عمل مثبتى انجام
هامش
( 1 ) انفال 8 : 66 .
( 2 ) تفسير صافي ، ج 1 ، ص 676 .
( 3 ) البيان ، ص 376 - 375 .