پس نسخ در شرايع الهى ، نسخ ظاهري است . يعنى بر حسب ظاهر مردم گمان مىبرند كه نسخى صورت گرفته در حالي كه واقعا چنين نيست وخداوند از أول وهمان موقع كه حكم سابق را تشريع نمود مىدانست كه آن حكم تداوم ندارد ومدّت دوام آن محدود است وسرآمد اجل آن نزد خداوند مشخّص بوده ، صرفا وفق مصالحى از بيان مدت آن خوددارى شده كه به موقع وهنگام سررسيد اجل آن بيان مىگردد . اين - اصطلاحا - تأخير بيان تا وقت حاجت است كه از نظر اصوليّون خالى از اشكال است آنچه مورد اشكال مىباشد تنها تأخير بيان از وقت حاجت است . با اين بيان مىتوان گفت كه در واقع ، نسخى در كار نيست بلكه خداوند از همان نخست حكم سابق را به صورت محدود تشريع نموده ولى حدّ ونهايت آن را بيان نداشته كه در موقع خود بيان مىدارد .
تشابه نسخ وبدا
همينگونه است مسألهء « بدا » در تكوينيّات ، كه مردم بر حسب ظاهر بر ثبوت چيزى گمان داشته واز واقع بىخبرند كه تبدّل مىيابد ودر موقع خود بر آن آگاه مىشوند وگمان مىبرند « بدا » حاصل گشته است . لذا دو مسألهء نسخ وبدا در اين جهت با هم يكسانند ، جز آن كه نسخ در تشريعيّات است وبدا در تكوينيّات . آيهء مربوط به نسخ را يادآور شديم . آيهء مربوط به بدا در سورهء رعد آمده :
« يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ »
« 1 » . يعنى خداوند بر مىدارد آنچه را كه بر حسب ظاهر حالت ثبات دارد وثبات مىبخشد آنچه را كه بر حسب ظاهر حالت زوال دارد .
علم به ثبات وزوال واقعي هر چيز نزد خدا مضبوط است . تفصيل اين اجمال را در جاى خود آوردهايم .
أنواع متصوّرهء نسخ در قرآن
نسخ در آيات قرآني را به چندگونه تصوّر كردهاند ، كه برخى مورد قبول وبرخى مردود است :
1 . نسخ آية ومحتوا با هم : بدين گونه كه آية مشتمل بر حكمي شرعي به طور كلى
هامش
( 1 ) رعد 13 : 39 .